Қазақ халқының мемлекеттік мәртебесі хақында
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі: тіл, ұлт және жауапкершілік
Тіл — тек қарым-қатынас құралы ғана емес. Ол оны тұтынушы халықтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, дүниетанымдық ерекшелігін, ұлттық болмысын, рухани-мәдени байлығын және сан ғасырларға созылған даму тарихын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін, жинақтайтын құдірет.
Осыған сәйкес, қазақ халқының ана тілі — қазақ тіліне мемлекеттік тіл ретінде басымдық берілетіні Қазақстан Республикасының Конституциясында, сондай-ақ «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңда және тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламаларында бекітілген. Бұл құжаттарға сай, қазақ тілі еліміздің бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс қағаздарын жүргізу тілі болуы тиіс.
Алайда заңда айқын белгіленгеніне қарамастан, қазақ тілі толық мағынасында мемлекеттік басқару тіліне айнала алмай келеді. Сондықтан мемлекеттік тіл мәселесі — патриотизммен тығыз байланысты, мемлекеттік маңызы бар өзекті мәселе.
Мемлекеттік тіл — Отан бастау алатын Ту, Елтаңба, Әнұран секілді бірегей нышан. Ең бастысы, ол елдің барша азаматтарын біріктіруі тиіс. Қоғамдық пікірде де, ғалымдар мен зиялы қауым өкілдерінің толғаныстарында да ұлт пен тілдің біртұтас, бір-бірімен тығыз байланысқан киелі ұғымдар екені жиі айтылады.
Кеңес дәуіріндегі тіл тағдыры және ұлт зиялыларының дауысы
Кеңес өкіметі тұсында Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатовты және өзге де ұлт зиялыларын ең көп толғандырған мәселенің бірі — тіл мәселесі болды. Кез келген халықты ұлт ретінде жоюдың алғы шарты тілден айырудан басталатыны белгілі. Мұны ұлт зиялылары алдын ала аңғарып, терең түсінді.
Ахмет Байтұрсыновтың ұстанымы
Ахмет Байтұрсынов тіл тағдырына қатысты ойын былай білдірген:
«Өзіміздің елімізді сақтау үшін бізге мәдениетке, оқуға ұмтылу керек. Өз алдына ел болуға өзінің тілі, әдебиеті бар ел ғана жарай алатынын ұмытпауға тиіспіз. Бұл мәселеде біздің халіміз оңды емес. Осы күні орыс пен татар мектептерінде оқып шыққандар қазақ тілін елеусіз қылып, хат жазса өзге тілде жазып, қазақ тілінен алыстап барады. Бұл, әрине, жаман әдет. Егер тілге осы көзбен қарасақ, табиғат заңына бағынбай біздің ата-бабаларымыз мың жасамаса, ол уақытта тілмен де, сол тілге ие болған қазақ ұлтымен де мәңгі қоштасқанымыз деп білу керек».
(1924)
1924 жылғы білімпаздар съезі және Міржақып Дулатовтың бағасы
1924 жылғы 12–18 маусым аралығында өткен білімпаздар съезі туралы Міржақып Дулатов оның тарихи салмағын ерекше атап өтеді:
«Бұл біздің қазақ-қырғыз жұртында болған жиылыстардың тұңғышы. Бұл жиылыстардың мәні де басқа. Мұнда қайткенде мәдениет майданында артта қалған қазақ-қырғыз жұртын қатарға қосу, мәдениетін өркендету үшін төте жол, қолайлы құрал табу... Ендігі міндетіміз — солардың шығарған қаулыларын жүзеге асыру, пайдалану».
Съезде ең көп пікірталас тудырған тақырыптардың бірі — емле мен қаріп мәселесі болды. Бұл жиынды шақырудың өзі қазақ елінің болашағы, мәдениеті, тілі, әдебиеті, емлесі және өзге ғылыми мәселелер бойынша жіктелмей, ортақ мүдде үшін дұрыс шешім қабылдап, істі ілгерілету ниетінен туған.
Әліпби дауы: латынға көшу туралы тарихи пікірталас
Қазақ әліпбиін латын қарпіне көшіру мәселесі көтерілген тұста «жаңашыл» ұлт зиялылары мен Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов бастаған «ескішіл» зиялылар арасында үлкен пікірталас болды.
М. Дулатовтың уәжі
Міржақып Дулатов 1924 жылы Орынборда өткен Қазақ–Қырғыз білімпаздарының тұңғыш съезінде өз көзқарасын ашық айтты: жаңалыққа қарсы емес екенін, бірақ өзгерістің де өз өлшемі болуы керектігін атап өтті.
«Күндердің күнінде латын әрпін қолданатын болармыз... Бірақ латынды асығыс енгізіп, шығынданып ала қоятындай пайдасы көрініп тұрған жоқ. Қайта зияны бар дейміз... Осыны есептесек, бұған миллиондаған ақша кететіні сөз жоқ. Қаражатты толып жатқан кемшіліктерімізді түзетудің орнына аса ділгірлігі жоқ латынға жұмсаудың түп қисыны жоқ».
Қарсы пікір: кезең-кезеңімен өтудің ұсынысы
Дулатовтың уәжіне қарсы пікір айтқан тарап латын қарпін бірден емес, біртіндеп енгізуді ұсынды: бастауыш деңгейден бастау, кітаптарды аралас қаріппен шығару, ұзақ мерзімде толық көшу.
«Латыншаны принцип жағынан алу керек... Осылай кеткенде 20–30 жылдың ішінде жаңа жолға өту қиын болмайды... Экономика, техника, педагогика жақтарынан толық пайда бар».
Бүгінде де қазақ әліпбиін латынға көшіру мәселесі қайта көтерілуі — тарихтың жалғасы секілді. Бұл тақырып төңірегінде екіұдай пікір бар. Дегенмен латын қарпы коммуникациялық кеңістікте басымдыққа ие, әрі көптеген елдің латынға көшуі кездейсоқ құбылыс емес.
Тәуелсіздікке дейінгі тіл ахуалы және қоғамдық бетбұрыс
Тәуелсіздікке дейін тоталитарлық жүйе жағдайында қазақ тілінің өмірде де, ғылыми айналымда да қолданылу аясы тарылды. Орыс тіліне жоғары мәртебе беріліп, қазақ тілі ұзақ уақыт көлеңкеде қала берді. Ұлт зиялыларының қазақ тілінің мәртебесін көтеруге бағытталған еңбегі мен талап-тілегіне қарамастан, әкімшілдік-әміршілдік жүйе өз дегенін жүргізді.
М. Дулатовтың 1926 жылғы хаты: тілдің атынан айтылған мұң
Міржақып Дулатов 1926 жылы «Ауыл тілі» газетінің редакторы әрі сол кезеңдегі Қазақ Орталық Атқару Комитетінің төрағасы Жалау Мыңбаевқа жазған хатында қазақ тілінің тағдырына алаңдаушылық білдіріп, тілдің атынан былайша мұң шағады:
«Мен не көрмедім? Маған әкеліп араб пен парсыны қосты. Бертін келе шүлдірлетіп ноғайды, былдырлатып орысты араластырды. Бір күндерде мені мүлде жоқ қылғысы келгендер де болды... “Қазақ тілі мемлекеттік тіл болсын” деген заң шықты. Бірақ не керегі бар, босқа қуанған екенмін... Жалаужан, мен саған жалбарынам: мені қорға, таза сақта мені, көрінген тілмаштарыңа қор қылма. Ата-бабаң қазақ еді ғой, мен солардың тілі едім ғой, ая мені!»
Білім мен мектеп мәселесі: ауыр тәжірибе, маңызды сабақ
Кеңес дәуірінде миллион халқы бар Алматыда жалғыз ғана қазақ орта мектеп-интернаты болғаны көптің есінде. Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін ғана қазақ отбасылары балаларын ана тілінде оқытуға жаппай бет бұра бастады.
Кей кезеңде мектептерде оқушы сыймай, үш ауысымда оқытуға мәжбүр болып, жаңа мектеп салуға қаражат жетпей дағдарысқа түскен сәттер де болды. Қазір бұл қиындықтардың көбі еңсерілді.
«Орыс тілін жетік игерсек, коммунизмге соғұрлым тез барамыз» деген Хрущевтің сөзінен кейін көптеген мектеп жабылғаны да белгілі. Бүгінде олардың басым бөлігі қайта ашылып, заманауи технологиямен жабдықталды. Мұның бәрі қазақ тілінің қамы емес деп кім айта алар?
Мемлекеттік тіл: тарихи міндет және бүгінгі талап
Кеңестік жүйе ыдырағаннан кейін Еуразия кеңістігінде орыс тілінің үстемдігі бәсеңдей бастады. Бұрын социалистік жүйеде болған Шығыс Еуропа мен Балтық бойы елдері, Кавказ бен Орталық Азия мемлекеттері жергілікті ұлт тілдеріне мәртебе беріп, оны қоғамдық өмірдің өзегіне айналдыруға ұмтылды.
Тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Конституциясында да, кейінгі Ата Заңымызда да ана тіліміз мемлекеттік тіл ретінде танылды. Артынша тіл туралы заң қабылданды.
Түйін
- Тіл — ұлттың тарихи жады мен рухани тұтастығын сақтайтын негізгі өзек.
- Мемлекеттік тіл — мемлекет нышандарының бірі ретінде біріктіруші күшке айналуы қажет.
- Заңдық мәртебе жеткіліксіз: тілдің басқару мен қоғамдық қатынастардың барлық саласында нақты қолданысы қамтамасыз етілуі тиіс.
Айта кеткен жөн: еліміз тәуелсіздігіне қол жеткізгеннен кейін қазақ тілінің қоғамдық өмірдегі орны біртіндеп күшейе бастады. Дегенмен мемлекеттік тілдің толыққанды қызмет етуі — үздіксіз назарды, жүйелі саясатты және әр азаматтың жауапкершілігін талап етеді.