Жалақының мәні
Жалақының мәні: екі көзқарас
Жалақының табиғатын түсіндіруде экономикалық теорияда екі негізгі тұжырымдама қалыптасқан. Бірінші көзқарас бойынша жалақы — еңбектің бағасы, ал оның деңгейі мен динамикасын нарықтық факторлар — сұраныс пен ұсыныс айқындайды (еңбек пен жұмыс күшінің айырмашылығы ескерілмейді).
Екінші тұжырымдама жалақыны жұмыс күші тауар ретінде қарастырып, жалақыны сол тауар құнының ақшалай көрінісі деп түсіндіреді. Бұл жерде еңбек тауар бола алмайды, демек еңбектің өз құны жоқ деген қағида алға шығады. Жалақыға өндіріс жағдайы да (жұмыс күшінің құны), нарықтық жағдай да (сұраныс-ұсыныс) ықпал етеді; сондықтан жалақы кейде жұмыс күші құнынан жоғары, кейде төмен қалыптасуы мүмкін.
Екі тұжырымдаманың түйіні
1) «Жалақы = еңбек бағасы»
Деңгейі сұраныс пен ұсынысқа тәуелді; еңбек пен жұмыс күшін ажыратпайды.
2) «Жалақы = жұмыс күшінің бағасы»
Жалақы өндіріс жағдайымен де, нарықтық конъюнктурамен де анықталады.
Классикалық саяси экономия: Адам Смит пен Дэвид Рикардо
Жалақы туралы бұл пікірталастардың іргетасы ағылшын классикалық саяси экономиясы өкілдерінің еңбектерінде қаланды. Адам Смит еңбек пен жұмыс күшінің айырмасын жүйелі түрде ашып көрсетпеді. Оның пайымдауынша, еңбек «табиғи бағасы» (немесе «табиғи жалақысы») бар тауар іспетті. Ал табиғи баға өндіріс шығындарымен анықталады: жұмысшының және оның отбасының өмір сүруіне қажетті игіліктер құнымен өлшенеді.
Смит жалақының ең төмен шегін тіршілік етуге қажетті минимуммен байланыстырды, бірақ жалақы тарихи және рухани элементтерді де қамтиды деп санады. Осы арқылы ол жалақы деңгейінің ұлттық айырмашылықтарын түсіндірді. Жалақының төмен болуы мен күнкөріс минимумына тым жақын қалыптасуын Смит жұмысшы табының ұйымшылдығының әлсіздігімен байланыстырды. Сонымен қатар ол жалақы динамикасын экономиканың жалпы жағдайымен ұштастырды: өрлеу кезеңінде еңбекке сұраныс өсіп, нарықтық жалақы табиғи жалақыдан жоғарылауы мүмкін.
Рикардо және «жалақының тұрақтылық заңы»
Дэвид Рикардо да жалақыны еңбектің бағасы ретінде түсіндіре отырып, оны Мальтус ұсынған халық санының өсу теориясымен байланыстырды. Бұл логикада жалақы күнкөріс заттарының минимумына ұмтылады: жалақы өссе — отбасы саны көбейеді, еңбек ұсынысы артады — жалақы төмендейді; жалақы төмендесе — жұмысшылар саны қысқарады, ұсыныс азаяды — жалақы қайта өседі.
Осы ой желісі «жалақының темірдей қатты заңы» деп аталған түсініктерге негіз болды: жалақы ұзақ мерзімде физикалық күнкөріс минимумына жақындауға бейім деген тұжырым.
Маркстік түсіндіру: жалақы — жұмыс күшінің бағасы
Маркстік тұжырымдама бойынша жалақы еңбектің бағасы емес, себебі еңбек тауар бола алмайды, демек оның құны да болмайды. Тауар ретінде қарастырылатыны — жұмыс күші, ал жалақы — осы тауардың бағасы, яғни оның құнының ақшалай көрінісі.
Бұл тұрғыда жұмысшы жалақы түрінде бүкіл еңбегі үшін емес, тек қажетті еңбек мөлшеріне сәйкес құнды алады. Жалақының экономикалық мазмұны — осы табыс арқылы адамның өндірістегі жеке факторы (жұмыс күші) ұдайы қалпына келтіріледі, материалдық әрі рухани қажеттіліктері өтеледі, білім алу мен кәсіби даярлық қамтамасыз етіледі.
К. Маркс жұмыс күшінің құны тек физикалық минимуммен шектелмей, күнделікті қажетті тұтыну заттарының құнымен анықталады деді. Жалақы мөлшері еңбек өнімділігіне, еңбектің қарқындылығына, күрделілігіне, сондай-ақ еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс арақатынасына тәуелді. Сұраныс пен ұсыныс теңескен жағдайда жалақы жұмыс күшінің құнына жуықтайды.
Неліктен жалақы «еңбек бағасы» болып көрінеді?
- Жалақы еңбек жұмсалғаннан кейін төленеді.
- Төлем көбіне жұмыс уақытының ұзақтығына байланысты белгіленеді.
- Бірдей жұмыстың өзінде жекелей айырмашылықтар болады, сондықтан «еңбек толық төленді» деген әсер қалыптасады.
Қазіргі батыстық экономикалық әдебиетте жалақыны көбіне еңбек бағасы ретінде түсіндіру кең тараған. Мысалы, Самуэльсон мен Нордхаус жалақыны «еңбек бағасы» ретінде сипаттап, жаңа классиктер жалақының деңгейі мен өзгерісін сұраныс пен ұсыныс арқылы түсіндіреді.
Номиналды және нақты жалақы
Номиналды жалақы
Номиналды жалақы — жалдамалы қызметкердің еңбегі үшін ақша түрінде төленетін жалақы (күндік, апталық, айлық). Ол жалақы деңгейі туралы жалпы түсінік береді, бірақ халық тұрмысының деңгейін толық сипаттай алмайды.
Нақты жалақы
Нақты жалақы — жұмысшының табысы арқылы өзі және отбасы үшін қанша және қандай тауарлар мен қызметтерді сатып ала алатынын көрсететін өлшем. Нақты жалақы номиналды жалақыға да, тұтыну тауарлары мен қызметтер бағасына да тікелей тәуелді.
Жалақының негізгі нысандары
Жалақы, негізінен, екі нысанда қолданылады: мерзімді және кесімді.
Мерзімді жалақы
Мерзімді жалақы еңбек шығынының ұзақтығымен анықталады және күндік, апталық, айлық ақыға бөлінеді. Жұмыс күнінің ұзақтығы мен еңбек қарқындылығы әртүрлі болғандықтан, нақты еңбекақы да бірдей болмайды.
Бірдей мерзім үшін жалақы алатын қызметкерлерді салыстыру үшін «еңбек бағасын», яғни бір сағаттық еңбекақыны анықтау маңызды.
Бұл нысан кәсіпкерге жұмыс күнінің ұзақтығы мен еңбек қарқындылығын реттеуге мүмкіндік береді.
Кесімді жалақы
Кесімді жалақыда төлем шығарылған өнім санына тәуелді. Бір өлшем өнімнің бағасы көбіне мерзімді жалақыны өндірілген өнім санына бөлу арқылы анықталады, ал жалпы кесімді жалақы — бірлік бағаны өнім көлеміне көбейту арқылы есептеледі.
- Еңбек нәтижесі өнім арқылы бақыланып, өлшенеді.
- Өнімділік пен қарқындылықты арттыруға ынталандырады.
- Жекелей айырмашылықтардың маңызын күшейтіп, бәсекені ұлғайта алады.
Өнеркәсібі дамыған елдерде осы негізгі нысандармен қатар еңбек өнімділігін, қарқындылығын және шығармашылық әлеуетті ынталандыратын өзге жүйелер де қолданылады: кесімді-прогрессивті, кесімді-көтерме, көп факторлы және т.б. Мұнда жалақы өнім сапасына, шикізатты үнемдеуге, жабдықтарды пайдалану коэффициентіне және басқа көрсеткіштерге тәуелді болуы мүмкін.
Жалақының деңгейі мен динамикасы: әсер ететін факторлар
Бір елдің ішінде де, әртүрлі елдер арасында да, сондай-ақ әр мамандық бойынша жалақы деңгейінде елеулі айырмашылықтар бар. Белгілі бір кезеңде экономика жағдайына қарай жалақы өзгеріп отырады. Өнеркәсібі дамыған елдерде номиналды жалақының өсім үрдісі жиі байқалады, бірақ нақты жалақының қозғалысы күрделі: ол баға динамикасымен байланысты болғандықтан бірде өсіп, бірде төмендеп отырады.
Өндіріс пен өнімділік неге шешуші?
Жалақы өндіріс жағдайына да, нарықтық конъюнктураға да тәуелді. Жалақы деңгейіндегі айырмашылық, ең алдымен, өндіріс көлемі мен еңбек өнімділігі арқылы түсіндіріледі: «алдын ала өндірілгенді ғана бөлуге болады».
Құрылымдық факторлар
табиғи ресурстар, капитал көлемі, жұмыс күшінің саны мен сапасы, техника мен технология, өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру.
Нәтижелік көрсеткіш
осы факторлардың өзара ықпалы еңбек өнімділігін қалыптастырады; өнімділік жоғары болса, жалақы деңгейі де жоғары болады.
Сұраныс пен ұсыныс жалақыға қалай әсер етеді?
Жалақы деңгейін талдауда сұраныс пен ұсыныс маңызды, өйткені нарық өндірістік шығындардың жалпы деңгейін көрсететін объективті тетік ретінде әрекет етеді. Тұтыну тауарларының нарықтық бағалары жұмыс күшін ұдайы өндіруге ықпал етіп, түптеп келгенде жалақыға әсерін тигізеді.
Еңбек нарығы: жетілген және жетілмеген бәсеке
Еңбек нарығы — бәсеке жиі жетілмеген сипатта болатын нарық. Дегенмен теориялық талдауда «таза» модель ретінде жетілген бәсеке қарастырылады: жұмыс күшін сатып алу-сатудың шарттары барынша тең болғанда, жалақы тепе-теңдікке ұмтылады. Алайда сұраныс пен ұсыныстың сәйкес келмеуі жалақының тепе-теңдік деңгейінен жоғары не төмен ауытқуына әкеледі.
Еңбекке сұраныс нені анықтайды?
Еңбекке сұраныс еңбектің шекті өніміне, сондай-ақ өндірістің басқа факторларының шекті өнімі мен бағасына тәуелді. Бұған табиғи ресурстар көлемі, қызмет етуші капитал, техникалық білім, технология деңгейі, еңбек ұйымы және экономиканың өрлеу не тоқырау фазасы жатады.
Еңбекке ұсыныстың ерекше рөлі
Жұмыс күшін сату көп жағдайда адамның негізгі күнкөріс көзі болғандықтан, сатушылар арасында бәсеке өткір болуы мүмкін. Ұсыныс халық санына, жұмыссыздық деңгейіне, жұмыс уақытының ұзақтығына, еңбек сапасына (біліктілік, қарқындылық, өнімділік) байланысты қалыптасады.
Жалақыдағы айырмашылықтар: норма және себеп
Жалақы мөлшеріндегі алшақтық объективті құбылыс: мамандық құрылымы әртүрлі, жұмысшылар топтарының еңбек нарығындағы қозғалысы да бірдей емес. Айырмашылық ауқымын көбіне еңбек түрлеріне сұраныс пен ұсыныстың арақатынасы айқындайды.
Теңестіруші айырмашылық
Қоғамға қажет, бірақ ауыр, лас, қауіпті не тартымсыз жұмыстарға ынталандыру үшін жоғарырақ төлем белгіленуі мүмкін.
Қабілет пен талант әсері
Кейбір айырмашылықтар адамның ерекше қабілеті мен талантына байланысты; мұнда табыста рента элементтері байқалуы ықтимал.
Жалақыға ықпал ететін факторларды шартты түрде екі типке бөлуге болады: объективті айырмашылықтар және кемсітушілік сипатындағы факторлар (этникалық, ұлттық, жыныстық және т.б.).
Кәсіподақтар, ұжымдық келісім және әлеуметтік қамсыздандыру
Еңбек нарығы көбіне жетілмеген нарық түріне жатады. Бәсекені тежейтін факторларға бос орындар туралы ақпараттың жеткіліксіздігі, жұмысқа жалдау мен жұмыстан босатуды реттейтін құқықтық шектеулердің әлсіздігі, фирмалардың жалақы саясаты сияқты себептер кіреді. Мұндай ортада жалақының деңгейі мен динамикасына кәсіподақтар елеулі ықпал етеді.
Кәсіподақтардың рөлі
- Жалақы ставкасын көтеру, жұмыс уақытын қысқарту, еңбек жағдайын жақсарту.
- Зейнетақы және өзге әлеуметтік мәселелерді шешуге қатысу.
- Жұмысшылар арасындағы бәсекені жою немесе шектеу арқылы келіссөздегі позицияны күшейту.
Ұжымдық келісімнің минималды норма қағидасы
Кәсіподақтар мен кәсіпкерлер арасындағы ұжымдық келісім жалақының нысаны мен мөлшерін, жұмыс және демалыс уақытының ұзақтығын, жұмыстан босату тәртібін және басқа шарттарды реттейді. Мұндай келісім көбіне минималды норматив ретінде әрекет етеді: егер жекелеген еңбек шарты ұжымдық келісімнен нашар болса, оның заңдық күші қолданылмауы мүмкін.
Бұл қағида жұмыс орны үшін күресте жұмысшылардың бір-бірімен «төмен шартқа келісу» арқылы жарысуын әлсіретіп, еңбек жағдайларының құлдырауын тежеуге мүмкіндік береді.
Мемлекеттік реттеу және әлеуметтік саясат
Еңбек нарығы мемлекет тарапынан да реттеледі: жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс параметрлері, жұмыс уақыты, жалдау мен жұмыстан босату тәртібі, баға өзгерісіне қарай жалақыны индекстеу сияқты тетіктер қолданылады. Көп елдерде өндірістегі қауіпті жағдайлардан міндетті сақтандыру, денсаулықтан айырылу тәуекелдерін сақтандыру секілді нормалар бекітілген.
Мысал ретінде Швециядағы белсенді еңбек нарығы саясатын атауға болады: жұмыс орындары туралы ақпаратты сәйкестендіру (matching), кәсіби даярлау және қайта даярлау, сұранысты ынталандыру, еңбек қатынастарын реттеу және жұмыссыздық бойынша жәрдемақыны мемлекет пен жұмыс берушілердің бірлесіп қаржыландыруы.
Кәсіпорынның әлеуметтік қорлары және ынталандыру
Кәсіпорындарда әлеуметтік қорлар құрылып, олар қызметкерлерді ынталандыруға бағытталуы мүмкін. Жақсы нәтижеге жеткен жұмысшыларды марапаттау нысандарының ішінде сыйақылар («он үшінші жалақы»), компания атынан бағалы сыйлықтар және басқа ынталандыру түрлері кездеседі.
Сонымен қатар әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі зейнетақы, асыраушысынан айырылғандарды қолдау, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы, еңбекке жарамсыздық пен мүгедектікке байланысты төлемдерді қамтиды. Бұл қорлар көбіне жалақыдан ұсталатын салықтар және кәсіпкер табысына салынатын салықтар арқылы қалыптасады; мемлекет оларды бюджет арқылы қайта бөледі.
Қазіргі өзгерістердің салдары
1970-жылдардың ортасынан бастап жаһандық еңбек нарығында тұрақсыздық күшейді: әлеуметтік бағдарламалар қысқарып, толық жұмыспен қамту мақсаттары әлсіреді, кәсіподақ мүшелігі төмендеп, жекелей еңбек келісімшарттары кең тарай бастады. Тұрақты жұмыс уақытының әлсіреуі тарифтік саясаттың негізін шайқалтатын факторға айналды.
Жалақы, инфляция және өсудің материалдық негізі
Жалақы өндіріс шығындарының құрамдас бөлігі болғандықтан, ақшалай жалақы ставкасының өзгеруі кәсіпорын шығындары мен пайдасына әсер етеді. Сонымен қатар жалақы көптеген тұтынушылар үшін негізгі табыс көзі болғандықтан, ол тұтыну сұранысының көлеміне және тауарлар бағасына ықпал жасайды. Осы байланыстардың нәтижесінде номиналды жалақының өсуі кей жағдайда бағаның инфляциялық өсуін күшейтіп, нақты жалақының төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Қорытынды қағида
Жалақыны тұрақты өсірудің материалдық негізі — өндірісті дамыту, еңбек өнімділігін арттыру және ұлттық табыстың өсуі.