Ұлттық қауіпсіздік ұғымының мазмұны.
Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі мазмұнына түсініктеме
I. Ұлттық қауіпсіздік ұғымының мазмұны
Ұлттық қауіпсіздік тұжырымдамасы — жеке адам мен азаматтардың конституциялық құқықтарын, Қазақстан қоғамының құндылықтарын және түпқазық мемлекеттік институттарды қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі ресми қабылданған көзқарастар мен шаралар жүйесі.
Тірек идея
Ұлттық қауіпсіздіктің іргетасы үш өзекке сүйенеді: ұлттық мүдде, қатер және одан қорғану.
Жеке адамның, қоғам мен мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелерінің адамзат өркениетінің даму жолындай ұзақ тарихы бар. Қауіпсіздік ұғымы әр елде әрқилы түсіндіріліп, тарихи кезеңдердің ауысуына қарай өзгеріп отырды.
Тарихи эволюция: қауіпсіздік түсінігінің өзгеруі
- Қауымдық құрылымдар кезеңі: экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде қауымдық тәртіптер шешуші рөл атқарды. Қоғам мүшесінің қауіпсіздігі көбіне адамның өз қабілетіне емес, вертикаль ұйымдасқан бағыну жүйесіне қаншалықты кіріге алуына тәуелді болды.
- Нарық пен капитализмнің күшеюі: ақша-нарық қатынастарына негізделген капиталистік экономика қауымдық және цехтық міндеттемелердің орнын басты. Нәтижесінде адамның қауіпсіздігі оның қаржылық жағдайымен айқындала бастады.
- Ғылым мен технологияға арқа сүйеу: адам өз қауіпсіздігінің шарты ретінде ғылым мен технологияларға көбірек сенім артты. Дегенмен, философ Джон Локк атап өткендей, адам табиғат күштерінің алдында осал болып қала берсе, қауіпсіздікке толық кепіл де болмайды.
- Ұлттық мемлекеттердің қалыптасуы: капитализмнің өркендеуімен ұлттар ұйысып, ұлттық мемлекеттер пайда болды. Бұл кезеңде қауіпсіздік көбіне әскери фактормен өлшенді: әскер саны, даярлығы, қару-жарақтың саны мен сапасы.
XIX ғасыр мен XX ғасырдың алғашқы жартысындағы үздіксіз соғыстар ұлттық қауіпсіздікті әскери-саяси өлшемнен өзге тұрғыда кең түсінуге көп мүмкіндік бермеді. Экономика әскери машинаның «отынына» айналып, табиғи орта стратегиялық ресурстар көзі ретінде ғана қарастырылды, ал адам өмірінің қадір-қасиеті құнсызданды.
Қауіпсіздік ұғымы және оның өлшемдері
Жалпы қабылданған тұжырым бойынша, қауіпсіздік — белгілі бір нысанның сыртқы және ішкі қатер әсерінен қорғана білу ахуалы. Көптеген зерттеушілер бұл ұғымды кең мағынада — материалдық емес және нақты дүниедегі әртүрлі нысандардың өмір сүру қабілеті мен өмірге бейімделе білуінің интегралдық көрінісі ретіндегі философиялық категория деп қарастырады.
Қорғана білу ахуалы
Әлеуметтік ағзаның қоршаған ортадағы өзгерістерге икемді түрде үн қата білу қасиеті.
Өмір сүру қабілетінің параметрлері
- Өзіне-өзі жеткіліктілік деңгейі
- Әлеует (иммунитет)
- Өмірлік маңызды мүдделерді айқындап, оларды іске асыру үшін әрекет ету қабілеті
Мемлекет қауіпсіздігін оның қасиеті ретінде бағалау — жаңалық емес. Бұл қасиетті жоғалту мемлекеттің жүйе ретінде бұзылуына әкелуі мүмкін. Ал қауіпсіздік жағдайы — белгілі бір кезеңдегі қауіпсіздік деңгейін нақты белгілеу. Басқаша айтқанда, мемлекеттің қорғана білу жағдайы — оның әрбір сәттегі қауіпсіздік деңгейі.
Қауіпсіздіктің екі қыры
1) Қатердің болжамдық деңгейі
Қауіптің немесе сілкініс мүмкіндігінің социумға болжамдық тұрғыдан қатер төндірмеуі.
2) Нақты қорғаныс қабілеті
Қауіп-қатерден анық қорғалуы, одан сытылып шығып, қарсы тұра білу қабілеті.
«Қауіп» ұғымы: бастапқы категория
Қауіпсіздік проблемаларын зерттеуде негізгі ұғымдардың бірі — «қауіп». Жалпы теорияда «қауіп» әлеуметтік ағзаға теріс әсер етудің объективті мүмкіндігі ретінде қарастырылады; оның салдары ағзаның жағдайын нашарлатып, дамуына жағымсыз серпін беріп, белгілі бір залал келтіруі ықтимал.
Осылайша, «қауіп» — нақты қатер төнген кезде пайда болатын мазасыз ахуал ғана емес, сондай-ақ сол ахуалды туындатуға ықпал ететін шарттар жиынтығы.
Қатер сырттан да, қарастырылып отырған нысанның ішінен де туындауы мүмкін. Ықтималдылық дәрежесіне қарай қатерлер анық және әлеуетті болып бөлінеді. Сондай-ақ бағытталу сипаты мен қолайсыз жағдай туғанда субъективтік фактордың рөліне байланысты көптеген ғалымдар қатердің «ілік тастау» және «қатер мүмкіндігі» түрлерін ажыратады.
Қатерлер ұлттық мүдденің жүзеге асуына кедергі келтіруі немесе оған қауіп төндіруі мүмкін болғандықтан, олар ұлттық қауіпсіздіктің базалық элементтерін құрайды.
Ұлттық қауіпсіздік, ұлттық құндылық және өмір салты
Ұлттық қауіпсіздікке мынадай анықтама беруге болады: ол — азаматтардың, қоғам мен мемлекеттің өмірлік маңызы бар мүдделерінің ахуалы мен даму үрдістері, сондай-ақ ұлттық құндылықтар мен өмір салтының анық және ықтимал қатерлерден қорғалу жағдайы.
Мұнда «ұлттық өмір салтының қорғалуы» бір ғана этностың қауіпсіздігімен шектелмейді. Бұл ұғым ең алдымен қоғам (немесе елдегі ұлттық түзілім) тарихи тұрғыдан қабылдаған, орнықты әрі кең таралған әлеуметтік мінез-құлық үлгілері, имандылық уклады және бағалау жүйесі бұзылған жағдайда туындайтын теріс салдарларды — төлтума қасиеттің жоғалуына дейінгі қатерлерді қамтиды.
Ұлттық идея және ұлттық мүдде
Ұлттық мүдденің жан-жүрегі — жалпыадамзаттық құндылықтардың басымдығынан туындайтын ұлттық идея. Егер бұл қағида сақталмаса, ұлттық қауіпсіздік тұжырымдамасында бір ғана мүдде үстем болып, қалған өлшемдер екінші қатарға ығысуы ықтимал.
Ұлттық мүдде деп мемлекеттің тұтастығы, өмір сүру қабілеті және орнықты дамуы тәуелді болатын азаматтар мен қоғамның объективті қажеттіліктерінің жиынтығын түсінген жөн. Ұлттық мүдде саяси іс-қимылдың сипаты мен мазмұнын айқындап, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын белгілеуі тиіс.
Алайда кез келген қоғамда мүдделер иерархиясы әртүрлі деңгейде қалыптасатындықтан, тарихи қауымдастықтың ұлттық мүддесін объективті қажеттіліктерден туындайтын ынталандырушы күштердің ықпалымен қалыптастыру — күрделі үдеріс. Бұл үдерісте әртүрлі әлеуметтік топтардың жеке мүдделері қатар өмір сүріп, тоғысып, кейде қайшылыққа түседі.
Негізгі қорытынды
Ұлттық мүддені қалыптастырудың басты салалары — мемлекет және азаматтық қоғам.
Ұлттық қауіпсіздіктің ішкі саяси факторлары: адам, қоғам, мемлекет
Стратегиялық тұрғыдан алғанда, ел қауіпсіздігінің басым бағыттарының құрылымы үш негізгі фактормен айқындалады: жеке адамның, қоғамның және мемлекеттің қауіпсіздігі.
Жеке адамның қауіпсіздігі — ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кез келген тұжырымдаманың негізгі өлшемі. Өйткені қауіпсіздіктің басты нысандарының бірі — азаматтың өмірлік маңызды қажеттіліктерін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін құқықтық және имандылық нормаларды, сондай-ақ қоғамдық институттарды қалыптастыру.
Сондықтан ұлттық қауіпсіздік ұғымын ең алдымен қоғам мүшелерінің қалыпты, толыққанды өмір сүруіне, еркін дамуына және өз мүмкіндіктерін ашуына қолайлы жағдай жасау деп түсінген дұрыс.
Жеке адамның өмірлік маңызды мүдделері
- Адам қадір-қасиетін, адам өмірін және халық денсаулығын ең жоғары құндылық деп тану
- Адамның конституциялық құқықтары мен бостандықтарын іс жүзінде қамтамасыз ету
- Рухани және зияткерлік дамуда тең құқыққа ие болу
- Жеке және мүліктік қауіпсіздіктің сенімді қорғалуы
- Мемлекет тарапынан лайықты және кепілді материалдық минимумның қамтамасыз етілуі
- Қолайлы экологиялық ахуал қалыптастыру
Мемлекеттің қоғамдағы адам құқықтарын, ең алдымен оның өмір сүруге, жеке бостандығына және меншікке деген құқықтарын қаншалықты қорғап, кепілдік бере алатыны ұлттық қауіпсіздікпен тікелей байланысты. Мұндай тәсіл ұлттық қауіпсіздік мазмұнын тарихта жиі кездескендей «мемлекет қауіпсіздігімен» ғана алмастырып жіберу қаупін де көрсетеді.
Жеке адам қауіпсіздіктің нысаны болса, мемлекет — оның субъектісі. Сонымен қатар аумақтық тұтастық пен мемлекеттік тәуелсіздікті сақтау сияқты өмірлік маңызы бар ұлттық мүдделер жекелеген адамдардың ерік-жігері мен ынтасына ғана тәуелді емес: бұл — объективті жағдайлар, әрі олар ұлттық сана-сезімнің бір бөлігі.
Қандай да бір саяси билік нысаны үстем болса да, ол осы қағидатқа сүйенеді. Айырмашылық ұлттық мүддені қамтамасыз етудің әдісі мен тәсілінде. Сондықтан қауіпсіздік жүйесіндегі басымдықтарды орналастыру туралы сөз болғанда, жеке адамның қауіпсіздігі негізгі басым бағыттардың бірі ретінде қарастырылуы тиіс.