гендер
«Жыныс» және «гендер» ұғымдары: айырмашылық неде?
«Гендер» ұғымын ғылыми айналымға алғаш рет америкалық психоаналитик Роберт Столлер 1968 жылы енгізіп, бұл атауды өзінің «Жыныс және гендер» кітабының тақырыбы ретінде қолданды.
Ол сөздіктерде «жыныс» ұғымының негізгі мағынасы биологиялық екенін, яғни адамның ер не әйел болып тууын айқындайтын анатомиялық және физиологиялық белгілермен байланыстырылатынын атап өтеді. Ал әлеуметтік және психологиялық құбылыстарды сипаттау үшін Столлер «гендер» терминін қолдануды ұсынады: бұл жерде еркектік пен әйелдік туралы түсініктер анатомияға емес, қоғамдағы рөлдер мен күтілімдерге сүйенеді.
Еңбек нарығындағы гендерлік теңсіздік
Халық санағының нәтижелері әйелдердің білім деңгейі ерлермен салыстырғанда едәуір жоғары екенін көрсеткенімен, жалдамалы жұмыспен қамтылғандардың жалпы санындағы әйелдердің үлесі төмен болып қала береді. Мәселен, 1995–1999 жылдары әйелдердің үлесі 45,6%–47,0% аралығында болса, 2000 жылы 42,2% болды.
Әйелдер көбірек шоғырланған салалар (2000)
- Білім беру — 75,3%
- Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер — 79,2%
- Қонақүйлер мен мейрамханалар — 68,8%
Ерлер көбірек шоғырланған салалар
- Мемлекеттік басқару — 77,4%
- Құрылыс — 82,7%
- Өнеркәсіп — 69,1%
- Электр энергиясы, газ және су өндіру/бөлу — 72,3%
- Жылжымайтын мүлік операциялары, жалға беру және қызметтер — 60,8%
Жалақы алшақтығы
Еңбекақыдағы гендерлік теңсіздікке әсер ететін негізгі факторлар
- Жұмыспен қамтудың салалық құрылымындағы сәйкессіздіктер: әйелдер көбіне төмен жалақылы салаларда шоғырланады.
- Кәсіптік сегрегация: бір сала ішінде де әйелдер мен ерлердің жалақысында айырмашылық сақталады; әйелдердің басқарушылық лауазымдарға нақты қолжетімділігі шектеулі.
- Екі секторлы үлгінің қалыптасуы және әйелдердің қосалқы секторға ығыстырылуы.
Нәтижесінде жаңғырған елдерге тән жұмыспен қамтудың феминизациясы (әйелдердің экономикадағы үлесінің артуы) әйелдерді экономиканың төмен ақы төленетін, елеусіз және тұрақсыз сегменттеріне ығыстыру үрдісімен қатар жүреді. Арзан әрі икемді әйел жұмыс күші көбіне «табиғи ресурс» секілді қабылданады.
Көзге көрінбейтін тосқауылдар: «шыны төбе» және «шыны қабырғалар»
«Шыны төбе» термині ХХ ғасырдың 1970-жылдарында пайда болды. Ол көзқарастар мен ұйымдық тәжірибеге сіңіп кеткен қате ұғымдардың көзге көрінбейтін кешенін білдіреді: дәл осы кедергілер әйелдердің жоғары басшылық қызметтерге көтерілуіне тосқауыл болады.
1990-жылдары бұл түсінік «шыны қабырғалар» ұғымымен толықты: әйелдердің қызмет саласын алдын ала қалыптасқан гендерлік таптаурындар арқылы шектеп, оларды стратегиялық маңызы төмен бағыттарға «бекітіп» қою құбылысы.
Мұндай кедергілер көбіне ашық жарияланбайды, сондықтан оларға қарсы ресми де, бейресми де күресу қиын. Олардың негізінде ұйымдағы ерлердің сандық басымдығы, жазылмаған ережелер, дәстүрлер, мінез-құлық нормалары, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан байланыстар желісі, сондай-ақ қоғамдағы әйел мен ер рөлі туралы терең тамырланған түсініктер жатады.
Гендерлік мэйнстриминг: теңдікті саясаттың өзегіне енгізу
Әлемнің көптеген елдерінде әйелдерге қатысты кемсітушіліктің сақталуы қабылданатын шешімдерді іске асырудың барлық кезеңдеріне гендерлік тәсілді жүйелі түрде енгізудің маңызын күшейтті. Бұл тәсіл «мэйнстриминг» деп аталады.
Мэйнстриминг (ағылшынша mainstreaming) — гендерлік теңдік мәселесін саясаттың барлық салаларына жергілікті, муниципалдық және ұлттық деңгейлерде инкорпорациялау және оны шешуге арналған шараларды әзірлеу.
Оған қарсы ұғым ретінде мэйлстриминг (ағылшынша malestreaming) айтылады: қазіргі өркениет жетістіктерін бағалауда ерлер дискурсының үстемдігі және экономиканы «еркекке тән» тәсілмен құру. Гендерлік теңгерімді саясат қоғамдық басқарудағы «male» бағдарларды ығыстырып, негізгі «main» бағдарға айналуы тиіс.
Гендерлік теңдік не үшін қажет: негізгі дәлелдер
1) Әділдік және теңдік
Демократиялық қағидаттар мен адамның негіз қалаушы құқықтары жыныстар теңдігін талап етеді.
2) Сенім және жауапкершілік
Халықтың тең жартысы — әйелдер, тең жартысы — ерлер. Екі жыныстың қажеттілігіне лайықты назар аудармайтын кез келген саясат түпкі нәтижеде зиян келтіруі және қоғамдық сенімді әлсіретуі мүмкін.
3) Тиімділік және орнықтылық
Қоғам өмірінің барлық қырларына әйелдер мен ерлерді тең қатыстыру елдің дамуына қызмет етеді. Гендерлік теңдікке салынған инвестиция ұзақ мерзімде қоғамдық пайда әкеледі.
4) Тұрмыс сапасы
Теңдік ерлер мен әйелдердің тұрмыс жағдайларын жақсартуға мүмкіндік береді.
5) «Тізбекті реакция» әсері
Теңдік қоғамда артықшылықтардың «тізбекті реакциясын» тудыруы мүмкін. Сол сияқты теңсіздіктің салдарлары да жеке адамнан отбасына, одан әрі қоғамға берілуі ықтимал.
Білім беру жүйесіндегі гендерлік теңдік: өлшемдер мен жасырын мәселелер
Гендерлік теңдіктің кең тараған өлшемі — ұл балалармен салыстырғанда мектепке қабылданған және мектеп бітірген (барлық деңгейлерде) қыздардың саны. Алайда бұл көрсеткіш білім жүйесіндегі нақты ахуалды толық ашпайды: көптеген елдер қабылдаудағы балансқа жеткенімен, гендерлік теңсіздік проблемасы толық шешілген жоқ.
Білім саласындағы жиі кездесетін гендерлік проблемалар
- Басқарушылық лауазымдарда ерлердің басымдығы.
- Мұғалімдер құрамындағы теңгерімсіздік: әйелдер басым, әсіресе бастауышта ер мұғалімдер жетіспейді.
- Оқу бағдарламалары мен пәндердегі жыныстық сегрегация, ол кейін еңбек нарығындағы сегрегацияны күшейтуі мүмкін.
- Төмен жалақының салдарынан педагог еңбегінің беделінің төмендеуі.
- Оқу материалдарында гендерлік стереотиптердің қайта өндірілуі.
Неғұрлым объективті бағалау үшін талданатын көрсеткіштер
- Оқудың барлық деңгейлеріне қабылдаудағы жыныстық арақатынас және алшақтық себептері (әлеуметтік мәртебе ықпалын қоса).
- Пәндер бойынша қабылдаудағы жыныстық арақатынас (пән ішінде сегрегация бар-жоғы).
- Оқуды аяқтау көрсеткіштері және оқуын аяқтамау себептері.
- Оқытушылар құрамындағы әйелдер мен ерлердің арақатынасы.
- Жоғары басқарушы лауазымдардағы жыныстық арақатынас (жалақы және беделмен байланысы).
- Мектеп басқармалары мен ата-аналар жиналыстарына қатысатын ата-аналар арасындағы жыныстық арақатынас.
Халықаралық мақсаттар және адам дамуы
БҰҰ Бас Ассамблеясы 2000 жылы Мыңжылдық декларациясын қабылдады. Оған Қазақстанды қоса алғанда, 191 ел қол қойды. Декларацияда адамзат алдында тұрған 18 ортақ міндет белгіленіп, оның екеуі біліммен тікелей байланысты болды.
3-міндет
2015 жылға қарай бүкіл әлем балаларына — ұлдар мен қыздарға тең дәрежеде — толық көлемдегі бастауыш білім алу мүмкіндігін қамтамасыз ету.
4-міндет
2005 жылға қарай бастауыш және орта біліммен, ал 2015 жылға қарай барлық деңгейлердегі біліммен толық әрі тең құқықты қамтуға қол жеткізу.
Адам дамуы индексін бағалауда өмір сүру ұзақтығы мен денсаулық көрсеткіштері де ескеріледі. Бұл салада гендерлік айырмашылықтар бар, олар әлеуметтік, экономикалық, мәдени және өзге факторлармен түсіндіріледі.
Өмір сүру ұзақтығы және денсаулық: кейбір үрдістер
- Әлем бойынша әйелдер ерлерден ұзақ өмір сүреді: орташа айырма шамамен 7 жыл (биологиялық айырма ретінде жиі айтылатын ~5 жылдан жоғары).
- Денсаулық сақтаудың заманауи жетістіктері (ана өлімінің азаюы, контрацепция мәдениетінің дамуы және т.б.) әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейтті.
Экономикалық және саяси өмірдегі теңсіздік қалай көрінеді?
- Әйелдер үй шаруашылығына байланысты ақы төленбейтін жұмысқа көбірек уақыт бөледі, ал ерлер көбіне ақы төленетін қоғамдық еңбекке көбірек уақыт жұмсайды.
- Еңбек нарығында деңгейлес кәсіптік сегрегация байқалады: ерлер мен әйелдер экономика салалары мен мамандықтар бойынша әркелкі бөлінеді. Дәстүрлі «әйел» мамандықтарына жиі төменірек ақы төленеді және олардың қоғамдық беделі төмен болады.
- Қаржы және несие ресурстарына әйелдердің қолжетімділігі шектеулі болуы мүмкін.
- Ерлермен салыстырғанда әйелдер арасындағы жұмыссыздық деңгейі жоғары болуы ықтимал.
- «Шыны төбе» феномені салдарынан әйелдер саясатта және жоғары басқарушылық деңгейлерде ерлерге қарағанда аз ұсынылады.