Жүйелік блок
Жүйелік блок және дербес компьютердің негізгі бөліктері
Дербес компьютер әдетте үш негізгі бөліктен (құрылғыдан) тұрады:
- Жүйелік блок
- Пернетақта мен тінтуір — компьютерге таңбаларды және командаларды енгізуге арналған
- Монитор (дисплей) — мәтіндік және графикалық ақпаратты көрсетуге арналған
Осы бөліктердің ішінде ең маңыздысы — жүйелік блок. Өйткені компьютердің негізгі тораптары дәл соның ішінде орналасады.
Жүйелік блоктың негізгі тораптары
- Аналық тақша
- BIOS
- Процессор мен жад
- Жүйелік өрім
- Дискжетектер
- Мультимедиялық және коммуникациялық құрылғылар
Аналық тақша
Компьютер жұмыс істеген кезде барлық мәліметтер аналық (жүйелік) тақша арқылы өңделеді. Аналық тақша — компьютердің барлық құрауыштары қосылатын күрделі, көп қабатты баспалық тақша.
Тақша мыс өткізгіш жолдар желісімен қапталған: сол жолдар арқылы тақшадағы микросхемалар мен құрылғылар қосылатын слоттарға мәліметтер беріледі. Әр құрылғы өзіне арналған белгілі бір слотқа қосылады.
BIOS (Basic Input/Output System)
BIOS — компьютер құрылғыларының өзара әрекетін ұйымдастыратын енгізу-шығару бағдарламаларының жинағы. Оны әрі аппараттық деңгейде (микросхема түрінде), әрі операциялық жүйемен байланысты бағдарламалық модуль ретінде қарастыруға болады.
Қайда орналасады?
BIOS жүйесі аналық тақшада орнатылған микросхема ретінде іске асады. Ескі жүйелерде ROM BIOS қолданылса, қазіргі компьютерлерде көбіне флэш-жад (flash memory) пайдаланылады.
Неге флэш-жад маңызды?
Флэш-жад ақпаратты көп рет қайта жазуға мүмкіндік береді. Соның арқасында жаңа құрылғыларды қолдау үшін қызметтерді жаңарту немесе толықтыру жеңілдейді.
BIOS-ты жаңарту (түрлендіру) үшін аналық тақшамен бірге берілетін арнайы утилиталар қолданылады.
BIOS құрамындағы маңызды бөлік
CMOS RAM — жүйелік уақыт пен компьютер баптаулары туралы ақпаратты сақтайтын жад.
CMOS-жадтың энергия тұтынуы төмен және ол аналық тақшадағы батарея (аккумулятор) арқылы қоректенетіндіктен, баптаулар өшірілген кезде де сақталуы мүмкін.
CMOS параметрлерін Setup бағдарламасы арқылы өзгертуге болады. Оған компьютерді бастапқы жүктеу кезінде көбіне DEL пернесін басу арқылы кіреді.
Орнатылған BIOS туралы толық мәліметті аналық тақшаның техникалық сипаттамасынан (құжаттамасынан) табуға болады.
Процессор мен жад
Компьютер сипаттамасында әдетте алдымен орталық процессордың (CPU) түрі мен жиілігі, одан кейін жедел жадтың (RAM) сипаттамасы беріледі. Бұл екеуі — компьютердің жалпы жылдамдығын ең көп анықтайтын негізгі құрауыштар.
Ең үлкен қатқыл дискіні, қуатты бейнеадаптерді немесе сапалы дыбыстық жүйені орнатуға болады. Бірақ процессор баяу, ал жад жеткіліксіз болса, мұның бәрі күткен нәтижені бермейді.
Процессор (микропроцессор)
Процессор — мәліметтерді өңдейтін орталық құрылғы. Ол микросхема түрінде болады және аналық тақшада жедел жадпен бірге орналасады. Процессор қолданбалардың жұмыс істеуі үшін қажетті есептеулерді орындайды.
Жылдамдық көрсеткіші
Процессордың жылдамдығы көбіне оның ырғақтық жиілігімен анықталады.
Өлшем бірліктері
Жиілік МГц және ГГц бірліктерімен өлшенеді.
Қатынас
1 ГГц = 1000 МГц, 1 МГц — секундына бір миллион ырғақ.
Салқындату: радиатор және кулер
Процессордың үстіне радиатор орнатылады, ал радиаторға желдеткіш (кулер) бекітіледі. Кулер процессорды салқындатады және жұмыс істеуі үшін аналық тақшаға қосылады.
Радиатор материалдары
- Алюминий — қолжетімді әрі кең таралған (экструзия/престелген түрлері жиі кездеседі)
- Мыс — қымбатырақ, бірақ жылу өткізгіштігі жоғары болғандықтан тиімді
Жүйелік өрім
Компьютердің түрлі операцияларды орындау жылдамдығына жүйелік өрім де әсер етеді. Оның жылдамдығы да мега- және гигагерцтермен өлшенеді.
Процессорды автомобильмен салыстырсақ, жүйелік өрімді ол жүретін жол ретінде елестетуге болады: баяу өрім — кептелісі көп тар көшеге ұқсайды, ал жылдам өрім — бірнеше қатарлы автомагистраль сияқты.
Жад
Жад — мәліметтер сақталатын кез келген қойма. Көп жағдайда бұл процессорға тез қол жеткізу үшін қажет ақпаратты уақытша сақтайтын құрылғыны білдіреді.
Егер процессор әрбір бит үшін қатқыл дискіге жүгінуге мәжбүр болса, компьютер өте баяу жұмыс істер еді. Сондықтан жиі қолданылатын деректер процессор әлдеқайда жылдам қатынай алатын жедел жадта сақталады.
Жедел жад (RAM)
Жедел жад (RAM, ОЗУ) мәліметтерді қысқа мерзімге сақтайды. Кез келген бағдарлама (операциялық жүйені қоса) іске қосылғанда, оның бір бөлігі жедел жадқа жүктеледі — бұл қатқыл дискіге жиі қатынамай-ақ маңызды деректерді жылдам пайдалануға мүмкіндік береді.
Неге көлемі маңызды?
Бір мезгілде неғұрлым көп бағдарлама жұмыс істесе, соғұрлым көбірек RAM қажет. Бағдарлама жабылғанда немесе компьютер өшірілгенде, жедел жадтағы мәліметтер өшіріледі.
Ішкі және сыртқы жад
RAM — ішкі жад. Ал қатқыл диск немесе оптикалық тасымалдағыштар сыртқы жадқа жатады: компьютер өшсе де, олардағы ақпарат сақталады.
Өлшем және тәжірибелік әсері
- Жедел жад көлемі әдетте МБ (мегабайт) немесе ГБ (гигабайт) бірліктерімен өлшенеді.
- Ресурсты көп қажет ететін бағдарламаларға (мысалы, ойындар мен мультимедиялық қосымшаларға) жад көбірек керек.
- Егер бағдарлама талап ететін жад көлемі қолжетімді RAM-нан асып кетсе, жұмыс жылдамдығы күрт төмендеп, компьютер «тұрып қалуы» мүмкін.
- Өнімділік тұрғысынан алғанда, компьютерде RAM неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы.