Қазақстан Республикасы мен Норвегия Корольдігінің қарым – қатынастары
Норвегияның тарихи қалыптасуы және географиялық ерекшеліктері
Норвегия XII ғасырға дейін жеке мемлекет болып қалыптасты. Кейін ол алдымен Даниямен, одан соң Швециямен бірігіп, тек 1905 жылғы референдум нәтижесінде мемлекеттік дербестігін қайта жариялады.
Ресей империясының құрамында болған Финляндия 1917 жылдың соңында, ел ішіндегі революциялық өзгерістерге байланысты, тәуелсіздігін алды. Ал Данияның ықпалындағы Исландияның саяси картада жеке мемлекет ретінде көрінуі 1918 жылмен байланысты. Қазіргі Норвегия құрамындағы Шпицберген (Свальбард) архипелагының ерекше мәртебесі 1920 жылы айқындалды.
Норвегия теңіздік шекараларының ерекше ұзындығымен сипатталады. Сыртқы және ішкі байланыстарында, әсіресе Балтық пен Солтүстік теңіздерінің тарихи маңызы өте жоғары. Осы себепті халықтың негізгі бөлігі теңіз жағалауларына жақын орналасқан, ал шаруашылық құрылымында теңіз факторлары шешуші рөл атқарады.
Жер бедері мен климат
Мұз басу дәуірінің ізі
- Тік шатқалды, ені тар шығанақтар — фьордтар
- Жағалаудағы көптеген жартасты ұсақ аралдар — шхерлар
- Шоңғалды өзендер мен батпақтанған көл қазаншұңқырлары
Агроклиматтық белдеулер
Ел аумағы негізінен екі агроклиматтық белдеуде орналасқан: суық және салқын. Бұл ауыл шаруашылығының мамандануына, қоныстану тығыздығына және көлік инфрақұрылымының дамуына тікелей ықпал етеді.
Табиғи ресурстар: минерал, орман және су әлеуеті
Геологиялық құрылысына байланысты Норвегия Еуропа ауқымында пайдалы қазбаларға салыстырмалы түрде бай. Мұнда тас көмір, темір, полиметалл кендері, мыс және басқа да түсті металдар, сондай-ақ слюда, гранит пен мәрмәр кездеседі.
1960 жылдары Солтүстік теңіз қайраңынан табылған мұнай мен газ кен орындары стратегиялық маңызға ие болды. Норвег және дат секторларынан аймақ елдеріне мұнай мен газ құбырлары тартылды.
Норвегия минерал шикізаттарымен қатар, орман және су ресурстарына да өте бай. Еуропаның орман ресурстарының шамамен үштен бірі Фенноскандияда шоғырланған, ал ағаш сүрегінің жалпы қоры 5 млрд м³-тен асады. Сонымен бірге бұл — сумен қамтамасыз етілуі ең жоғары аймақтардың бірі.
Табиғи байлықтардың молдығы, географиялық орналасудың тұтастығы және халықтың өмір сүру деңгейінің жоғарылығы — өңір елдеріне ортақ басты сипаттардың қатарына жатады.
Халқы және орналасу ерекшеліктері
Норвегия аумағы Еуропаның 4%-дан астамын қамтығанымен, халқы жалпы еуропалық халық санының шамамен 3,5%-ын ғана құрайды. Бұл — шетелдік Еуропада халық сирек қоныстанған аймақтардың бірі.
Тарихи даму ерекшеліктері мен табиғат жағдайларының қаталдығына байланысты халықтың басым бөлігі елдің оңтүстік аудандарына шоғырланған. Өңір елдерінің ұлттық құрамы, негізінен, біртекті: негізгі ұлттың үлесі көп жағдайда 90%-дан асады. Мемлекеттік тіл — титулды ұлттың тілі.
Этникалық және тілдік келбет
Аз ұлттар ішінде солтүстікте қоныстанған саамилер (лопарлар) ерекше көрінеді. Сонымен қатар еңбек нарығына байланысты оңтүстік Еуропа және өзге аймақтардан келген мигранттар да бар.
Тілдік тұрғыдан өңір салыстырмалы біртекті: үндіеуропа тіл семьясының герман тобына (швед, дат, норвег, исланд, фарер) және орал тіл семьясының фин-угор тобына (фин, саами, карел) жататын халықтар басым.
Дін, урбандалу және демография
Халықтың едәуір бөлігі христиан дінінің протестанттық тармағын ұстанады. Көптеген халықтар өздерінің рухани және материалдық мәдениетін сақтаған.
Қала халқының үлесі жоғары; көбіне кіші қалалар мен кенттер басым. Орта және ірі қалалардың басым бөлігі теңіз жағалауларында орналасқан. Астаналар маңызды теңіз порттары ғана емес, сонымен қатар ең ірі экономикалық орталықтар.
Табиғи өсім төмен, егде жастағы адамдардың үлесі жоғары, ал өмір сүру ұзақтығы әлемдік деңгейде алдыңғы қатарда. Сондықтан көші-қон саясаты Норвегияның ішкі және сыртқы саясаты үшін өзекті бағыттардың бірі болып отыр.
Өмір сапасы жоғары: жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші әлемдік көшбасшылар қатарында. Еңбекпен қамтылған халықтың басым бөлігі қызмет көрсету салаларында, сондай-ақ өнеркәсіпте жұмыс істейді.
Жалпы шаруашылық құрылымы
Солтүстік Еуропа елдерінің ЖІӨ құрылымы дамыған елдерге тән үлгіні көрсетеді. Норвегияда бірінші сектордың (ауыл және орман шаруашылығы) үлесі салыстырмалы түрде төмен, екінші сектор (өнеркәсіп пен құрылыс) айтарлықтай, ал үшінші сектор — қызмет көрсету салалары — айқын басым.
Табиғи ресурстармен қамтамасыз етілуі жоғары болғанымен, бұл елдер әлемдік шаруашылықтағы орнын озық технология, ғылым және жоғары білікті еңбек талап ететін өнімдер арқылы нығайтады. Дәстүрлі балық және орман шаруашылығы, отын-минерал ресурстарын өндірумен қатар, қазіргі заманғы салалар (машина жасау, жоғары технология, әртүрлі қызметтер) белсенді дамуда.
Энергетика және ауыр өнеркәсіп
Еуропадағы су ресурстары әлеуетінің елеулі бөлігі осы өңірде. Электр энергиясының негізгі үлесі су электр станцияларында өндіріледі; атом және жылу электр станциялары да бар. Норвегия мен Швеция жан басына шаққандағы электр тұтыну деңгейі бойынша әлемдегі жетекші орындарды бөліседі.
Бұл жағдай электрометаллургия мен электрохимияның дамуына негіз болды: жоғары сапалы болат, ферроқорытпалар, түсті металдар, аммоний, химиялық талшықтар, пластмассалар, шайырлар және өзге өнімдер өндіріледі.
Машина жасау және өңдеу салалары
Өнеркәсіптік базаға сүйене отырып, елде машина жасау салалары қалыптасты: кеме жасау, автомобиль өнеркәсібі, радио және электротехника, электрондық есептеу техникасы, станок жасау және аспап жасау бағыттары дамыды.
Орман ресурстарына сүйенген ағаш өңдеу және целлюлоза-қағаз өнеркәсібі де өркендеген. Дүниежүзілік нарықта ағаш бұйымдары, тілінген материалдар, жиһаз, даяр үйлер, қағаз бен картон сапасы жоғары бағаланады. Ағаш-химия өндірісі кең таралған.
Мұнай-газ және экспорттық мамандану
Әсіресе Норвегияда мұнай мен газға негізделген көмірсутек-химия өнеркәсібі дамып келеді. Ел Еуропа көлемінде мұнай (жылына шамамен 150 млн т) мен газ (30 млрд м³-тен аса) өндіру бойынша алдыңғы қатарда.
Жеңіл және тамақ өнеркәсібі көбіне оңтүстікте дамыған әрі ішкі нарыққа бағытталған. Тамақ өнеркәсібінің жетекші бағыты — балық өнімдерін өндіру; өңір мемлекеттері балық пен оның өнімдерін тұрақты түрде экспорттайды. Норвегия кит аулауымен де белгілі.
Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығының маманданған саласы — сүтті-етті бағыттағы мал шаруашылығы. Саамилер бұғы өсірумен айналысады.
Егіншілік негізінен мал шаруашылығының жем-шөп базасын қамтамасыз етуге бағытталған: қара бидай, арпа, сұлы, картоп өсіріледі. Дегенмен астықтың елеулі бөлігі сырттан әкелінеді. Қала маңы шаруашылығы да белгілі бір деңгейде дамыған.
Көлік және сыртқы сауда
Солтүстік Еуропада су көлігінің маңызы ерекше. Норвегия сауда флотының тоннажы және теңіз жүк тасымалы бойынша айрықша көзге түседі; су көлігі сыртқы экономикалық байланыстарда кең қолданылады.
Ішкі жүк айналымында автомобиль және теміржол көлігі маңызды рөл атқарады; теміржолдардың көп бөлігі электрлендірілген. Сыртқы жолаушылар тасымалында әуе көлігі кеңінен пайдаланылады.
Норвегия үшін сыртқы сауда аса маңызды: дәстүрлі экспорт (балық, ағаш, кен, мұнай және газ) қатарында жоғары сапалы дайын өнімдер мен қызметтер (машина жасау, жоғары технологиялар, аэроғарыштық құрылғылар, компьютер және коммуникация жабдықтары, жиһаз) да бар.
2007 жылғы деректер
ЖІӨ: 324 млрд АҚШ доллары
Жан басына шаққанда
70 400 АҚШ доллары
Инфляция
2,6%
Негізгі сауда әріптестері қатарында АҚШ, Жапония, ТМД және Балтық маңы елдері аталады.
Қазақстан Республикасы мен Норвегия Корольдігінің қарым-қатынастары
Дипломатиялық қатынастардың қалыптасуы
1990-жылдардың басында Мәскеудегі Норвегия Корольдігінің Елшілігі Орталық Азия елдері бойынша, соның ішінде Қазақстан бойынша да, өкілеттілікті қатар атқарды. Норвегия Елшісінің Қазақстанда тиісті өкілеттіктері болды. Сол кезеңде Қазақстанның Ұлыбританиядағы елшісі Норвегияда аккредиттелген.
Кейін, 2004 жылы Осло қаласында Қазақстан өз Елшілігін ашып, оны Уақытша сенім білдірілген өкіл басқарды. Бұл қадам Қазақстан–Норвегия байланыстарын институционалдық тұрғыдан күшейтті: Елшілік Норвегия азаматтарына қазақстандық визаларды бере бастады.
Норвегияның Қазақстандағы Құрметті консулдығы Норвегияға және Шенген аймағына виза бере алмайды. Осыған байланысты Норвегия Сыртқы істер министрлігі Нидерланды Сыртқы істер министрлігімен келісім жасап, оның негізінде Алматыдағы Нидерланды Елшілігі мен консулдық бөлімі Қазақстан азаматтарына Норвегияға және Шенген аймағына виза беру құқығына ие болды.
- 1992 жылғы 2 қаңтар: Норвегия Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін мойындады.
- 1992 жылғы 5 маусым: дипломатиялық қатынастар орнатылды.
- 2004 жылғы 21 маусым: Қазақстан Президентінің Жарлығымен Ослода Елшілік ашылды.
Жоғары деңгейдегі сапарлар және ынтымақтастықтың мазмұны
2001 жылғы 2–4 сәуір аралығында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Норвегия Королінің арнайы шақыруымен Норвегияға сапар жасады. Сапар барысында Король Харальдпен, Премьер-министр Й. Столтенбергпен және Парламент басшылығымен кездесулер өтті. Қазақстанның саясаты мен даму басымдықтары бойынша мазмұнды пікір алмасулар ұйымдастырылды.
Осы кезеңде Норвегия тарапы Қазақстанның халықаралық ұйымдарға кірігуі мен шағын және орта бизнесті дамыту мәселелеріне қатысты тәжірибелік ұсыныстарын білдірді. Сондай-ақ норвегиялық компанияларды Қазақстанның мұнай-газ саласындағы барлау жобаларына тарту мәселелері көтерілді.
Сапар аясында «дөңгелек үстел» өтіп, мұнай-газ, телекоммуникация, туризм, құрылыс материалдары бағыттарын қамтыған 13 норвегиялық компания таныстырылды. Нәтижесінде бірқатар құжаттарға қол қойылып, инвестициялық ынтымақтастықтың негізі нығая түсті.
2002 жылғы 15 сәуірде Қазақстан–Норвегия форматындағы конференция өткізіліп, Семей аймағы халқының денсаулығы мен экологиялық мәселелеріне назар аудару, сондай-ақ өңірлік экологиялық жобаларды ілгерілету бағыттары талқыланды.
2004 жылғы 25–26 мамырда Норвегияның Премьер-министрі Хьел Магне Бондевик Қазақстанға келді. Сапар барысында сауда-экономикалық ынтымақтастықты дамытуға бағытталған құжаттарға қол қойылды, сондай-ақ Астанада Норвегия Елшілігінің ашылу салтанатына қатысты.
Құжаттық негіз
2004 жылғы сапар қорытындысында екі маңызды құжат қабылданды:
- Достық қатынастар мен ынтымақтастықты одан әрі дамыту жөніндегі Бірлескен декларация
- Мұнай және газ саласындағы диалог пен ынтымақтастық туралы Бірлескен мәлімдеме
Сол сапар кезінде Астанада Норвегияның Құрметті консулдығы мен «Статойл» кеңсесінің ресми ашылуы өтті.
Дипломатиялық өкілдік
2007 жылдан бастап Норвегия СІМ Қазақстан бойынша «көшпелі елші» ретінде Мэрт Конхеймді тағайындады. Ол Ослода тұрып, Қазақстанға тұрақты түрде іссапарлармен келіп отырды. Бұған дейін ол Норвегияның Венадағы ЕҚЫҰ жанындағы және Прагадағы елшісі қызметтерін атқарған.
Үкіметтік деңгейдегі өзге сапарлар да маңызды рөл атқарды. 1993 жылы Қазақстанның мұнай, газ және энергетикалық ресурстар министрі Қ. Байкенов Норвегияға барды, ал сол кезеңдегі Норвегияның мұнай және энергетика министрі Йенс Столтенберг Қазақстанға сапармен келді.
Білім беру саласындағы әріптестік
Кәсіби-техникалық білім беру саласында Рогаланд округінің оқыту және білім беру орталығы (RKK) мен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі арасында ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойылды. Келісім 2007 жылдың екінші тоқсанынан бастап күшіне еніп, 2010 жылдың соңына дейін әрекет ететіні көрсетілді; ол бұрынғы өзара түсіністік меморандумын алмастырды.
Келісімнің төрт бағыты
- 1 Кәсіби білім беру және қайта даярлау бағдарламаларын дамыту және жетілдіру
- 2 Кәсіби-техникалық білім беру жүйесін басқаруды және техникалық, қолдаушы персоналды қайта даярлауды күшейту; білім беру мен өнеркәсіп арасындағы серіктестікті дамытудағы норвегиялық тәжірибені қолдану
- 3 Оқытудың инновациялық әдістерін және ақпараттық-коммуникациялық технологияларды енгізу
- 4 Кеңес беру және қолдау көрсету