Ел назарында - «Қилы заман»

Ел назарында — «Қилы заман»

М. О. Әуезовтің «Қилы заман» повесі — сол кезеңдегі қазақ халқының өмірі мен тұрмысын, жарасымды табиғат көріністерімен қатар адамдар арасындағы әлеуметтік тартысты және оның ақыры қазақтардың көтерілісіне алып келген себеп-салдарды көркемдік деңгейі жоғары өрнектейтін шығарма.

1916 жылы шілденің алғашқы күндерінде басталып, қыркүйектің соңына дейін созылған Қарқара жәрмеңкесі маңындағы көтеріліс ұлт-азаттық сипат алды. Ол сол кездегі империалистік соғысқа қарсы, отарлау саясатына қарсы, жері мен елі үшін жасалған күрес еді. Көтерілістің қозғаушы күші қазақ ауылындағы шаруалар болды. Басшылары да ауылдан шыққан болыс, би, ел ішіндегі данагөй тұлғалар, қажет кезде кеудесін от пен оққа тосқан батырлар болатын.

Орта Азия мен Қазақстандағы көтерілістің ірі ошақтары — Торғай мен Жетісу өңірлері. Бұл аймақтарда қозғалыс жаппай бұқаралық сипатқа ие болды. 1917 жылғы 6 желтоқсандағы «Қазақ» газетінің №254 санында Мұхаметжан Тынышбайұлы көтеріліс салдарына ерте баға беріп, Албан руының 69 440 адамынан 35 100-інің қырылғанын, құрбандардың көбі әйелдер, балалар мен қарттар болғанын атап көрсетеді.

Екі басты самұрық таңбасы бар, орасан қару-жарағы бар мемлекетке қарсы халықты бастап шыққан ерлер кім еді? Көтерілістің басшылары Жәмеңке, Ұзақ, Тұрлықожалармен бірге тізе қосып күрескен тұлғалардың бірі — Әубәкір Солтанбекұлы.

Дөңгелексаздағы патша үкіметіне қарсы алғашқы жиында-ақ Әубәкір Жәмеңке, Серікбай, Тұрлықожа, Айтбайлармен бірге ел тұлғасы ретінде танылып, нақты ұйымдастырушы, ел ұстар азамат екенін әр қырынан көрсете білді. «Қол бастағаннан сөз бастаған қиын» дегендей, оның қайсарлығы мен жүректілігін білетін серіктері бұл мінезді күрес үстінде айрықша бағалаған.

Астанадағы Ұлттық академиялық кітапханада «Бір ел — бір кітап» жалпыхалықтық акциясы салтанатты түрде ашылды. Биыл қалың жұрт ғұлама жазушы Мұхтар Әуезовтің «Қилы заман» туындысын оқиды. Төрт күн бойы республика бойынша 500-ден астам оқу-ағарту шаралары өтіп, кітапханаларда, университеттерде, мектептерде, әскери бөлімдер мен бөлімшелерде шығарма оқылып, талқыланып, кеңінен насихатталады.

«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы

Абайды тануда саясат ықпалынан, уақыт қыспағынан аса алмаған кезеңдер де болды. Енді заман өзгерген шақта азат елдің азат ойымен, азат жүрегімен, азат зердесімен Абайды қайта танып, байыппен бағамдауға тиіспіз.

Абайдың өмірі мен еңбегі Мұхтар Әуезов шығармашылығында айрықша орын алды. Жазушының Абай өмірі мен мұрасына қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстарына сіңірген еңбегі өз алдына бір төбе: 1939 жылы Л. Соболевпен бірге «Абай» трагедиясын жазды; 1945 жылы Абайдың 100 жылдығына орай «Абай» операсының либреттосын және «Абай жырлары» атты көркем фильмнің сценарийін әзірледі.

Эпопея қоғам құбылыстарын бойына мол сіңіріп, елдің рухани темірқазығына айналған Абайдың өмірі, үміті, арманы, айтысы мен тартысы, халқына еткен қызметі туралы кең тынысты әңгіме қозғайды. «Қалың елім, қазағым» деп елін сүйген ақынның ойлы өсиеті сан буынның көкірегіне ұялап, болашаққа меңзейді.

Абай жайында роман жазу жолында жазушыға кездескен кедергілер аз болмаған. Ең алдымен материал жинау — қияметтей қиын шаруа еді. Әуезов бұл күйді өшіп қалған күл арасынан болар-болмас шоқ тауып, оны өз демімен үрлеп, от тұтатқан жүргінші жолаушының жайымен салыстырғаны мәлім.

Бұл шығарма оқырманды қызықты қиял мен өрен ой өлкесін аралатып, талай терең толғанысқа бастайды. Оны кеңестік әдебиеттің маңдай алды туындыларының қатарынан көру де аздық етеді: әлем әдебиетінде онымен деңгейлес шығарма табу қиын деген пікірдің айтылуы да осыдан.

Ел жадында есімі өшпейтін ерлер аз емес: Алпамыс батыр, Қамбар батыр, Балуан Шолақ, Біржан сал, Ақан сері — соның жарқын мысалы. Халқымыздың мақтан тұтар даналары мен батырлары көп, ал олардың ел үшін еткен еңбегін даралап, туған жұртымен қайта табыстыру — ұлт руханиятының жауапты міндеті.

«Абай жолы» — жазушының өмір дәптері іспетті. Романның алғашқы кітабында Абайдың балалық шағынан бастап азамат болып қалыптасу жолы көрінеді. Бұл тұста жас ақын өзін қоршаған ортадағы қайнаған қайшылықтың, қатал тіршіліктің куәсі болады. Бала кезден әкесі орнатқан тәртіп пен зорлық-зомбылыққа жаны түршігіп, жиіркене қарайды. Алайда ол кезеңде бірден тарихи қайраткер атанып, күреске білек сыбанып араласуға мүмкіндік аз еді: ескі қоғамдық сана мен әлеуметтік қайшылықтар аяққа тұсау, көңілге бұғау болды.