Аудиторлық қауіп
Қазақстанда нарықтық экономиканың өріс алуы өндіріс құралдарының жеке меншікке берілуіне, банк және сақтандыру істерінің, инвестициялық белсенділіктің дамуына, сондай-ақ аудиторлық қызмет сияқты кәсіпкерліктің мүлде жаңа түрлерінің пайда болуына алып келді.
Аудит ең алдымен меншік иелерінің мүліктік мүдделерін қорғау мақсатында жүзеге асырылады. Ол бухгалтерлік және салықтық есептілікте көрсетілген ақпараттың шынайылығын бақылауды қамтамасыз етеді.
Аудиттің мақсаты және мәні
Аудиттің басты мақсаты — шаруашылық субъектілерінің активтері, міндеттемелері және меншікті капиталы туралы ақпараттың, сондай-ақ кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі қызметінің қаржылық нәтижелерінің есептілікте толық, шынайы және дәл көрсетілуіне объективті баға беру.
Сонымен бірге аудит кәсіпорында қабылданған есеп саясатының қолданыстағы заңдар мен нормативтік актілерге сәйкестігін тексеруді қамтиды.
Аудиторлық қауіп (тәуекел): ұғымы және қолданылуы
Аудит барысында объективті себептерге байланысты қате қорытынды беру қаупі әрдайым болады. Аудиторлық қауіп (тәуекел) — аудитор байқамаған қателіктер мен олқылықтарға қарамастан, сыртқы есеп деректерін толықтай шынайы деп танып, аудиторлық қорытынды беруден туындайтын қауіп.
Аудиторлық қауіп аудитті жоспарлау және жүргізу кезінде, сондай-ақ орындалған процедуралар нәтижелерін бағалауда және қорытынды жасау сатысында міндетті түрде ескеріледі.
Кәсіби қабілеттілік қаупі
Тексерілетін фирманың беделін және тәуекел профилін ескере отырып, клиентті мұқият таңдаумен байланысты. Кез келген тексеру аудиторлық компанияның және оның клиенттерінің беделіне нұқсан келтірмеуі тиіс.
Клиент үмітін ақтамау қаупі
Аудиторлық тексерудің нәтижелері немесе тәсілі клиент күткен деңгейге сәйкес келмесе, клиент аудиторлық компания қызметінен бас тартуы мүмкін. Бұл — жасалған тұжырым клиент мүддесін қанағаттандырмау ықтималдығымен байланысты тәуекел.
Аудиторлық қорытындының дұрыс болмау ықтималдығы
Қаржылық есептіліктің дұрыстығы расталғаннан кейін де, онда бұрын анықталмаған елеулі бұрмалаулар бар деп танылуы мүмкін. Осы ықтималдық аудиторлық тәуекел табиғатын нақты көрсетеді.
Аудиторлық қауіптің негізгі түрлері
Ажырамас (ішкі шаруашылық) қауіп
Ішкі бақылау құралдары бұрмалауды анықтағанға дейін, есеп беруде немесе бухгалтерлік шоттарда елеулі қателіктердің пайда болу ықтималдығы. Бұл қауіп көбінесе клиенттің ерекшеліктерімен анықталады және оны толық жою мүмкін емес.
Бақылау қаупі
Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп жүйесі мен ішкі бақылау жүйесі елеулі қателіктерді дер кезінде таба алмауы немесе түзете алмауы нәтижесінде бұрмалаулардың сақталып қалу ықтималдығы.
Таба алмау қаупі
Аудитор қолданатын процедуралар (жекелей немесе жиынтық түрде) елеулі бұрмалауды анықтауға жеткіліксіз болған жағдайда, қателікті таба алмау ықтималдығы.
Ажырамас қауіпті бағалауда ескерілетін факторлар
- Экономикалық субъект әрекет ететін сала және ағымдағы экономикалық жағдайдың ерекшеліктері
- Жүзеге асырылатын қызметтердің арнайы ерекшеліктері
- Есепті жүргізуші қызметкерлердің адалдығы
- Қызметкерлердің кәсіби біліктілігі мен тәжірибесі
Аудиторлық қауіпті бағалау әдістері
Сандық әдіс
AR = IR × CR × DR
Мұнда: IR — ажырамас қауіп, CR — бақылау қаупі, DR — таба алмау қаупі.
Сапалық әдіс
Тәуекел деңгейлері «төмен / орташа / жоғары» сияқты санаттар арқылы бағаланып, аудит стратегиясы мен процедуралардың көлемі осыған сәйкес анықталады.
Аудитордың ықтимал әрекеті
- Егер ажырамас қауіп және/немесе бақылау қаупі төмен болса
- Аудитор таба алмау тәуекелін орта немесе жоғары деңгейге бағдарлай алады. Алайда бұл жағдайда сәйкестік пен маңыздылық процедуралары арқылы бастапқы тәуекел бағалауларының дұрыстығын растауға міндетті.
- Егер ажырамас қауіп және/немесе бақылау қаупі орташа немесе жоғары болса
- Аудитор аудиторлық тәуекелді төмендету бойынша қосымша шаралар қабылдауы қажет (процедуралар көлемін арттыру, тереңдетілген тестілеу және т.б.).
Таба алмау қаупінің ықтимал деңгейі
| Ажырамас қауіп | Бақылау: жоғары | Бақылау: орташа | Бақылау: төмен |
|---|---|---|---|
| Жоғары | Ең төменгі | Төменірек | Орташа |
| Орташа | Төменірек | Орташа | Жоғарырақ |
| Төмен | Орташа | Жоғарырақ | Өте жоғары |
Аудиторлық дәлелдер және құжаттау
Аудиторлық дәлел: анықтама
Аудиторлық тексеру барысында аудитор жинақтап, талдаған және аудиторлық қорытынды жасауға мүмкіндік беретін ақпарат аудиторлық дәлел деп аталады. Қаржылық есептіліктің дұрыстығы туралы негізделген пікір білдіру үшін аудитор бақылау тесттері мен мәндік процедураларды қолдана отырып жеткілікті әрі тиісті дәлелдер жинайды.
Аудиторлық дәлелдерге қойылатын талаптар ISA 500 «Аудиторлық дәлелдер» халықаралық аудит стандартымен реттеледі.
Ішкі дәлел
Аудиттелетін ұйымнан ауызша немесе жазбаша түрде алынатын ақпарат.
Сыртқы дәлел
Үшінші тұлғалардан аудиторлық ұйымның сұрауы бойынша алынатын, әдетте жазбаша нысандағы ақпарат.
Аралас дәлел
Ұйымнан алынған ақпараттың үшінші тараппен жазбаша түрде расталуымен толыққан дәлел.
Дәлел жинау процедуралары (тәжірибеде жиі қолданылатын)
- Түгендеуге қатысу немесе бақылау
- Шаруашылық операцияларды орындауды бақылау
- Ауызша сұрақ-жауап (интервью)
- Үшінші тарап құжаттарын тексеру
- Клиент дайындаған құжаттарды тексеру
- Арифметикалық есептеулерді қайта тексеру
- Талдау және аналитикалық шолулар
Аудиторлық процедуралардың негізгі топтары
Бақылау тесттері
Ұйымдағы ішкі бақылау мен бухгалтерлік есеп жүйесінің тиімді жұмыс істейтінін бағалау және осы туралы аудиторлық дәлел алу үшін жүргізілетін тесттер.
Мәндік процедуралар
Қаржылық есептіліктегі қателіктер мен заң бұзушылықтарды анықтауға бағытталған тесттер. Олар:
- Операциялар мен шот қалдықтары бойынша өлшемдік тесттер
- Аналитикалық процедуралар
Аудит бағдарламасын құрастыру кезінде аудитор қандай процедуралар орындалатынын және олардың көлемін алдын ала анықтауы қажет.
Аудиторлық дәлелдерді алу көздері
- Қаржылық есептілік
- Бухгалтерлік есеп регистрлері
- Алғашқы құжаттар (ұйымның және үшінші тұлғалардың)
- Статистикалық есептілік
- Жарғылық және әкімшілік құжаттар (келісімшарттар, бұйрықтар және т.б.)
- Қаржы-шаруашылық қызметті талдау нәтижелері
- Ұйым мен үшінші тұлғалардың ауызша түсіндірмелері
- Құжаттарды салыстыру және қарсы тексерулер
- Түгендеу нәтижелері
- Басшылыққа ауызша және жазбаша түрде хабарлау материалдары
Аудиттің ғылыми әдістері (методологиясы)
Ғылым саласында шындықты анықтауға бағытталған таным жолдары ғылыми әдістер деп аталады. Әрбір ғылым саласының ерекшелігіне сәйкес әдістері де өзгеше болады. Дегенмен философиялық тұрғыдан барлық ғылымға ортақ әмбебап әдіс ретінде диалектикалық әдіс танылады.
Диалектикалық әдіс табиғаттағы және экономикадағы құбылыстардың бәрі өзара байланысты деген қағидаға сүйенеді. Сондықтан ол қандай да бір ғылым саласының ғылыми методологиясының негізін құрайды.
Аудит экономика ғылымдарының құрамына кіреді. Оның методологиясы жалпы және жеке методология болып бөлінеді. Аудиттің жеке әдістемесі диалектика принциптері мен жалпы ғылыми теориялық зерттеу заңдылықтарына сүйенеді.
Аудитте жиі қолданылатын жалпы ғылыми әдістер
Талдау және топтау
Объектіні бөліктерге ажыратып зерттеу және нәтижелерді біріктіріп қорытындылау.
Индукция және дедукция
Жекеден жалпыға және жалпыдан жекеге логикалық қорытынды жасау.
Бақылау
Процестердің орындалуын қадағалау және сәйкестігін бағалау.
Салыстыру
Көрсеткіштерді, құжаттарды және деректерді өзара тексеру.
Өлшеу
Сандық көрсеткіштерді есептеу, қайта есептеу және нақтылау.
Анализ, синтез, дедукция, индукция: қысқаша түсіндірме
Анализ — зерттеу объектісін құрамдас бөліктерге бөліп, әр элементтің мазмұнын, мағынасын және ерекшелігін жеке қарастыру әдісі.
Синтез (топтау, біріктіру, қорытындылау) — бөліктер арасындағы өзара байланысты талдап, нәтижені тұтастандырып қорытынды жасау әдісі.
Аудит процесінде анализ бен синтез аудит объектісін терең түсіну және дәлелдерді жүйелеу үшін қажет.
Дедукция — жалпы көрсеткіштерден жеке көрсеткіштерге өтіп, логикалық тұжырым жасау. Яғни алдымен кәсіпорынның жиынтық көрсеткіштері талданып, кейін бөлімдер бойынша нақтыланады, соңында қорытынды жасалады.
Индукция — жекелеген объектілер мен деректерді талдау арқылы жалпы қорытындыға келу әдісі.
Құжаттау туралы қысқаша ескерту
Аудиторлық дәлелдерді жинау тек орындаумен шектелмейді: әрбір маңызды қорытынды, қолданылған процедуралар және алынған нәтижелер жұмыс құжаттарында жүйелі түрде тіркелуі тиіс. Құжаттау аудиттің сапасын бақылауға, қорытындының негізділігін дәлелдеуге және кәсіби пайымдауды қорғауға мүмкіндік береді.