ҚОРАМСАҰЛЫ АҚАН СЕРІ
Ақан сері — қазақ өнерінің айрықша тұлғасы
Қорамсаұлы Ақан сері (Ақжігіт, 1843–1913) — қазақ халқының әйгілі әнші-композиторы әрі ақын. Туып-өскен өңірі Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданындағы Үлкен Қоскөл маңы. Халық оның бойындағы қайталанбас өнерді жоғары бағалап, сұлу да сырлы өлең-әндерін сүйіп айтып, өнерге өмірін арнаған бекзат болмысын қадірлеп, «Ақан сері» деп атаған.
Тегі, тәлім-тәрбиесі және білім жолы
Отбасы және орта
Шыққан тегі — Арғын ішіндегі Қарауыл руы. Әкесі Қорамса мен шешесі Жаңыл — қарапайым шаруа адамдары болған. Осы ортадан түлеген Ақанның өнерге жақындығы ерте байқалады.
Оқу-білім
Алғаш ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Қызылжардағы Уәли (Ахметуәли) медресесінде 1856–1859 жылдары оқыған. Оқудан соң ауылына оралып, өнер жолына біржола ден қойған.
Жеке өмірі және махаббат лирикасы
Отбасы
Ақан серінің алғашқы әйелі Бәтимадан Ыбан (Ыбырайым) есімді ұл туған. Бәтима қайтыс болғаннан кейін Ұрқияға үйленгенімен, бұл одақ ұзаққа созылмаған.
«Хат жаздым қағаз алып, қалам, сия» деп басталатын өлеңі Ұрқияға арналған делінеді.
Ақтоқтының ізі
Ақын өмірінде өшпес із қалдырған тұлға — Ақтоқты сұлу. Тағдыр Ақанға Ақтоқтыға үйленуді жазбағанымен, ғашықтық сезім оның шығармашылығына терең нәр берген.
Ақтоқтыға арналған әндер:
- «Ақ көйлек»
- «Аужар»
- «Алтыбасар»
- «Ғашық жарға»
- «Тағрипың»
Сал-серілік болмыс және шабыт әлемі
Өмір салты — өнердің өзегі
Сал-серілік дәстүрді барша сән-салтанатымен ұстанған Ақан сері жүйрік ат, қыран бүркіт, құмай тазыны жан серігі еткен. Бұл өмір салты оның әншілік-ақындық шабытына тұғыр болып, талай туындының тууына себепші болды.
Осы арнадағы белгілі әндері:
Туған жерге іңкәрлік
Ақан серінің «Көкшетау», «Сырымбет», «Кербез сұлу» атты әндері туған жерге, өскен елге деген перзенттік махаббаттың жарқын айғағы болып саналады.
Заманындағы өнер ортасы
Ақан сері өз дәуірінде Біржан сал, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Естай, Иманжүсіп, Құлтума секілді ақын-әншілермен үзеңгілес болып, халықтың мәдени-рухани өміріне айрықша ықпал еткен.
Есімдер шоғырланымы
- Біржан сал
- Үкілі Ыбырай
- Балуан Шолақ
- Жаяу Мұса
- Естай
- Иманжүсіп
- Құлтума
Мұраның мәні
Ақан сері тұлғасы — ән мен өлеңнің ғана емес, тұтас бір дәуірдің рухани талғамын танытатын құбылыс. Оның лирикасы махаббаттың мұңын да, еркіндіктің асқақ үнін де, туған жерге деген сағынышты да бір арнаға тоғыстырып, қазақ мәдениетінің мәңгілік қазынасына айналды.