Адам өміріне қарсы қылмыстар түсінігі,түрлері
Бұл бөлімде адам өміріне қарсы қылмыстар, соның ішінде кісі өлтіру қылмысының түсінігі, түрлері және оны тергеудің кейбір криминалистикалық қырлары қарастырылады.
Адам өміріне қарсы қылмыстар: түсінігі және тергеудің басталуы
Кісі өлтіру өмірге қарсы қылмыстардың ішіндегі ең ауыр түрлерінің бірі болғандықтан, оны ашу көбіне елеулі қиындықтарға әкеледі. Қылмыскерлер түрлі айла-амалдарға барып, өздерін танытпауға, қылмысты жасыруға және із қалдырмауға тырысады. Сондықтан мұндай қылмыстарды ашу күрделі.
Қылмыс жасалу кезінде әрекет ашық (айналадағылардың көзінше) немесе жасырын (тығылып, тасада) түрде іске асуы мүмкін.
Қылмыстық іс қашан қозғалады?
- Өлік табылғаны туралы хабар түскен кезде.
- Куәлардың немесе жәбірленушінің арызы бойынша.
- Тірі қалғандар мен жақын туыстарының арызы бойынша.
- «Жоғалып кетті» деген арыз түскеннен кейін (бұл жағдайда толық тексеру жүргізіледі).
Өлік табылған жағдайларда істі қозғау туралы шешім қабылдау салыстырмалы түрде жеңілірек. Дегенмен, өлімнің себебі анықталуы тиіс: адам табиғи себеппен (кәрілік, ауру), жазатайым оқиғадан қайтыс болды ма, әлде зорлық-зомбылық белгілері бар ма?
Ал адам із-түссіз жоғалған деп тану үшін тексеру шаралары толық жүргізіліп, содан кейін ғана іздестіру әрекеттері жоспарланады. Егер істі қозғауға жеткілікті материалдар болмаса, тергеуші қажетті тергеу әрекеттерін жүргізуге құқылы.
Кісі өлтірудің негізгі түрлері: ашық және жасырын
Ашық түрде кісі өлтіру
Кісі өлтірушінің жанында оны танитын адамдар болуы мүмкін. Тіпті тікелей куәгер болмаса да, қылмыскер өз әрекетін және кінәсін жасырмаған жағдайлар кездеседі.
Жасырын түрде кісі өлтіру
Қылмыс ешкім көрмеген кезде жасалады немесе қылмыскер кінәсін белсенді түрде жасырады. Кейде куәгерлер болғанның өзінде, қылмыскер бейтаныс адам ретінде көрініп, жауапкершіліктен құтылып кетуді көздейді. Бұл түрі тергеу үшін анағұрлым күрделі.
Тергеу әдістемесін әзірлеуде кісі өлтіру тәсілдерін ғана емес, қылмысты жасыру тәсілдерін де қатар зерттеу маңызды.
Қылмысты жасыру: айла-амалдар және негізгі белгілер
Қылмыскерлер жиі өлімнің шынайы мән-жайын бұрмалап көрсетуге тырысады: табиғи өлім, өзіне-өзі қол жұмсау, жазатайым оқиға, абайсызда болған өлім сияқты көріністерді қолдан жасауға ұмтылады.
Айла-амалды анықтауда мән берілетін факторлар
- Өлтіру кезінде келтірілген зақымдардың сипаты.
- «Өзін ақтайтын» дәлелдердің шынайылығы және қисындылығы.
Мәйітті жасыру әрекеттері
Кейбір жағдайларда қылмыскер жәбірленушінің кім екенін анықтатпау үшін мәйітті немесе оның бөліктерін жасыруға тырысады: басын кесіп алу, бет-әлпетті бүлдіру (құлақ, мұрын, ерін зақымдау, көзін шығару), бас терісін сыпыру, өртеу, суға батыру, денені бөлшектеу сияқты әрекеттер орын алуы мүмкін.
Сонымен қатар қылмыскер өлім болған жерде өзіне немесе киіміне түскен іздерді жоюға ұмтылады. Алайда іздер мен өзге де заттай айғақтар қылмыскердің әрекеттерін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Мысалы, қылмыс құралындағы қол іздері кейде қылмыскердің солақай екенін анықтауға көмектесуі мүмкін.
Оқиға жағдайын талдау: деректі мысал
Қалаға жақын, ағаш отырғызылған аумақта жас ер адамның мәйіті табылған. Мәйіттің жанында қанды еске түсіретін қызыл-қошқыл түсті зат жұққан, шаш жабысқан үлкен тас болған. Тергеуші оны ықтимал қылмыс құралы деп бағалаған.
Оқиға орнында алыс-жұлыс іздері байқалмаған. Өлтірілген адамның жаңа костюмі мен аяқ киімі болған, қалтасындағы ақшасы да алынбаған. Бұл белгілер оқиғаның қарақшылық мақсатта емес, жанжал, кек алу немесе жәбірленушінің таныстары тарапынан жасалуы мүмкін деген болжамға негіз болған.
Қылмыстар әрқашан нақты жағдайларда жасалады. Жағдайды талдау арқылы оқиғаның тетігін, өлтіру тәсілін, сондай-ақ қылмыскер мен жәбірленушінің әрекеттеріне әсер еткен объективтік факторларды анықтауға болады.
Кісі өлтірудің қысқаша криминалистикалық сипаттамасы
1) Қолданылатын амалдар
- Суық қару немесе атыс қаруын қолдану.
- Тұрмыстық заттарды қолдану.
- Уландыру.
- Тұншықтыру, қылқындыру.
- Өртеу.
- Жарылыс жасау.
- Биіктіктен лақтыру (құлату).
- Көлік құралдарын қолдану.
2) Субъектілер (жасаушылар)
- Туыстар немесе таныстар тарапынан (тұрмыстық жағдайда).
- Алдын ала келісім бойынша.
- Ұйымдасқан топ болып.
- Жалдау арқылы.
- Пайда табу мақсатымен немесе қарақшылықпен.
- Қорқытып алу немесе бандитизммен ұштасқан.
- Басқа қылмысты жасыру мақсатында.
- Бұзақылық ниетпен.
3) Материалдық іздер
- Биологиялық іздер: қан (киімде, қылмыс құралында, көлікте, оқиға орнында).
- Мәйіт және мәйіттен қалған бөлшектер.
- Оқиға орнындағы қылмыс құралдары.
- Басқа жерлерде немесе күдіктінің бойынан табылған құралдар.
- Аяқ ізі, қол ізі және тұрмыстық құралдардың қалдықтары.
4) Жасалу жағдайына қарай ерекшеліктер
- «Өліксіз» (мәйіт табылмаған) жағдайлар.
- Төбелес кезінде (қанды кек себептерімен қоса).
- Қаруды дұрыс қолдана алмаудан болған жағдайлар.
- Қажетті қорғану шегінен асып кету.
- Жан күйзелісі (аффект) жағдайында жасалу.
- Ананың жаңа туған баласын өлтіруі.
- Аса қатыгездікпен жасалған әрекеттер.
5) Қылмысқа ықпал еткен жағдайлар
- Тұрғын үйде: ішімдік әсерінен туған ұрыс-керіс, төбелес нәтижесінде.
- Тұрғын үйден тыс: қарақшылық, «разборка», қанды кек, зорлауға оқталу және т.б.
- Таңертеңгі, кешкі және түнгі уақыттар.
6) Қылмыскердің ықтимал бейнесі
- Ер адам — көбіне 16–55 жас аралығы.
- Әйел адам — көбіне 20–35 жас аралығы.
- Көп жағдайда қылмыскер жәбірленушімен таныс немесе туыс (шамамен 90%): жұбайы, туыстары, таныстары, әріптестері.
- Бұрын сотталғандар үлесі едәуір (кей деректер бойынша шамамен 1/3).
- Адамгершілік деңгейінің төмендігі, пайдакүнемдік, қызметтік/әлеуметтік жауапкершіліктің әлсіздігі сияқты факторлар.
Құқықтық және криминалистикалық жіктеу туралы қысқаша
Кісі өлтіруді қылмыстық-құқықтық тұрғыдан жіктеуде көбіне субъективтік тараптың белгілері (кінә түрі, ниет, мақсат), өлтіруге дейінгі жағдай және жәбірленушінің мінез-құлқы (мысалы, жан күйзелісі жағдайы, қажетті қорғану шегінен асу) ескеріледі.
Жасалу тәсіліне қарай кісі өлтіру алдын ала дайындалып жасалған немесе дайындықсыз, кенеттен туған ниетпен іске асқан болып саралануы мүмкін. Тәжірибеде көптеген қылмыстар дәл осындай дайындықсыз жағдайда жасалады.
Қылмыстың тез ашылуына тергеуші жинаған бастапқы материалдар мен оқиға орнындағы нақты дәлелдердің сапасы тікелей әсер етеді.
Жәбірленушілер туралы кейбір байқаулар
Қылмыскер және жәбірленуші туралы мәліметтер криминалистикалық сипаттаманың маңызды бөлігі болып саналады. Оларды зерттеу, әсіресе тергеудің бастапқы кезеңінде, қылмыстың себептерін және оған әсер еткен жағдайларды ашуға көмектеседі.
Қауіп тобына жиі кіретіндер
- Жиі ұрыс-керіс шығаратын, агрессив мінез көрсететін адамдар.
- Кездейсоқ таныстық шеңбері кең, әлеуметтік байланысы тұрақсыз тұлғалар.
- Алкогольді шамадан тыс тұтынатындар, мас күйінде жиі жанжалға баратындар.
- Есірткіге бейім немесе тәуелді адамдар.
- Туыстарымен, бірге жұмыс істейтіндермен немесе таныстарымен жанжалға түскендер.
- Қызметтік тәуекелі жоғары тұлғалар (мысалы, құқық қорғау және өзге де жауапты қызметтер).
- Ақша мен құнды заттарды сақтау, тасымалдау, күзетумен байланысты адамдар.
Өлтіру себептерін (бұзақылық пиғыл, қызғаныш, пайдақорлық, басқа қылмысты жасыру және т.б.) елемеу қылмыскердің жеке тұлғасын толық әрі дәл зерттеуге кедергі келтіреді.
Ескерту: Мәтіндегі дереккөздерге жасалған сілтемелер бастапқы нұсқадағы құрылымға сәйкес жалпы түрде берілді.