Саздан жасалған аспаптар
Қамыс сырнай және қос сырнай
Қамыс сырнай мен қос сырнайдың дыбыс қатары ойықтарының орналасуына тікелей байланысты. Көне үлгілерінде әдетте 3–6 ойық болған. Дыбыс қатары мен бұрауын орындаушы өзі анықтап, қажетіне қарай өзгерткен.
Ансамбльге бейімдеу
Аспап ансамбль құрамында қолданылғанда, оның бұрауы мен дыбыс қатары өзгертіліп отырған. Көбіне бұрау сыбызғының бұрауына сәйкестендірілген.
Дыбыс сипаты
Екі аспаптың да көлемі шағын болғанымен, үні қанық әрі күшті. Диапазоны салыстырмалы түрде тар болғандықтан, көбіне жеңілдеу халық әндері орындалған.
Қызметі және орындаушылары
Кейде бұл аспаптар белгі беру үшін де қолданылған. Көбіне жастар ойнағанымен, жасы үлкен орындаушылар да кездескен. Қамыс сырнай мен қос сырнай жеке де, ансамбльде де орындалады.
Күй репертуары
«Қамбар батыр», «Бозінген», «Кеңес», «Фатима» сияқты, әдетте сыбызғы мен қылқобызда орындалатын күйлер қамыс сырнай мен қос сырнайда ерекше бояумен естіледі.
Өкінішке қарай, қазіргі кезде мұндай аспаптар өте сирек кездеседі.
Саздан жасалған аспаптар
Саздан жасалған аспаптарға саз сырнай, үскірік және тастауық жатады. Бұл аспаптар саздан қалыпталып, кейін күйдірілген. Шеберлер оларға әртүрлі пішін мен өлшем берген.
Пішіндік бейнелер
- құстың, аңның, балықтың бейнесі;
- жолаушы мүсіні;
- көп басты ат тәрізді қиял-ғажайып пішіндер.
Бұрынғы қолданылуы
Ертеректе бұл аспаптарда балалар халық әндерін орындаған. Үні жеңіл, нәзік болғандықтан, шағын әуендерге және аң-құс дыбыстарын келтіруге қолайлы болғаны ықтимал.
Қазіргі қолданысы
Бүгінде бұл аспаптар көбіне ансамбльдер құрамында қолданылады. Дыбыс күші әдетте орташа болып сипатталады.
Археологиялық дерек
1971 жылы Отырар қаласын археологиялық зерттеу кезінде екі ойықты саз сырнай табылған. Бұл деректі жазушы Дүкенбай Досжан жеткізген. Сондай-ақ 2, 3, тіпті 5 ойығы бар саз сырнайлар да табылғаны белгілі.
Қазіргі саз сырнайдың дыбыс қатары
Қазіргі жөнге келтірілген саз сырнайдың толық дыбыс қатары хроматикалық, тек бірінші октаваның си-бемоль дыбысы жоқ.
Бірінші октава
ля, си
Екінші октава
до, до-диез, ми, фа, фа-диез, соль, соль-диез, ля, ля-диез
Аппликатурасы аспаптың тұрақты ұсталуы мен орындау тәсіліне байланысты қолданылады.