Қазақша рефераттар

Ақша және ақша жүиесі

Мазмұны

Негізгі тақырыптар

  • Ақшаның пайда болуы және оның мәні 2
  • Ақшаның формалары мен түрлері 4
  • 1-тарау. Ақшаның қажеттілігі, мәні және түрлері 5
  • I бөлім. Ақша және ақша жүйесі 6
  • 2.1. Құн өлшемі 7
  • 2.2. Айналыс құралы 8
  • 2.3. Төлем құралы 9

Қосымша бөлімдер

  • 2-тарау. Ақшаның рөлі және нарықтық экономика 10
  • Жинақтау және қорлану құралы 10
  • 2.5. Әлемдік ақшалар 11
  • 4.2. Ақша жүйесінің түрлері 13
  • 4-тарау. Ақша жүйесі және оның Қазақстанда қалыптасуы 15
  • Экономикасы дамыған елдердің ақша жүйесі 16
  • Эмиссия ұғымы және оның түрлері 17

Бұл жазбада «ақшаның мәні», «ақша қызметтері», «тауар–ақша қатынастары» және «ақшаның пайда болуы» сияқты ұғымдар бірізді түрде түсіндіріліп, нарықтық экономикадағы орны көрсетіледі.

Ақшаның мәні және қызметтері

Ақша тауарды сатып алу мен сатуда делдал ретінде әрекет етеді. Айырбас жүзеге асуы үшін сатылатын тауардың құнын ақшамен өлшеп, сол сомаға басқа тауарды сатып алу қажет. Егер жалпыға ортақ балама рөлін атқаратын ақша болмаса, нақты сәттегі нарықта сұраныс пен ұсыныстың сәйкес келмеуінен айырбас мүлде іске аспай қалуы мүмкін.

Тауар мен ақша бір-біріне қарама-қарсы болғанымен, олар ажырамас экономикалық категориялар. Ақшаның өзі де — тауар, яғни тауар өндірісі мен айналысының өнімі. Демек, ақша — тауар өндірісінің тарихи категориясы және тауар айырбасы процесінің ұзақ дамуы нәтижесінде объективті түрде қалыптасқан құбылыс.

Ақша жалпыға ортақ балама ретінде тауар өндірісі мен айырбасқа қажет: ол еңбектің әртүрлі бөлінісі жағдайында өндірілген өнімдерге жұмсалған қоғамдық еңбек шығындарын салыстыруға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, ақша — өндірістік қатынастар жүйесінің маңызды буыны; онсыз тауар өндірісі толыққанды өмір сүре алмайды.

Негізгі айырмашылық: тауар айналыс аясында уақытша болады (тұтынуға кетеді), ал ақша айналыста тұрақты қызмет атқарады және айналымнан жоғалып кетпейді. Сондықтан ақша тауарлар әлемінен ерекшеленетін айрықша тауар ретінде қалыптасады.

Ақша қоғамдық еңбек бөлінісі арқылы жекелеген тауар өндірушілерді және нарықты ортақ экономикалық организмге біріктіретін айналым құралы. Ол жеке еңбекті қоғамдық еңбек жүйесіне қосып, өндірушілер арасындағы айырбастың баламалылығын қамтамасыз етеді.

Ақшаны өзен үстінен өтетін көпірмен салыстыруға болады: көпірдің екі жағында сатушылар мен сатып алушылар, сұраныс пен ұсыныс, баға мен еңбекақы орналасады. Ақша осы тараптарды байланыстырып, экономикалық қозғалысты үздіксіз етеді.

1-тарау. Ақшаның қажеттілігі, мәні және түрлері

Тауарлар мен қызметтер ағымы: қарапайым түсіндірме

Нарықта тауарлар мен қызметтер ағымы үй шаруашылықтары мен фирмалар арасында үздіксіз жүріп отырады. Бұл ағым айырбас кезінде жүзеге асатын ақшалай төлемдердің қарсы ағымымен теңестіріледі: тауарлар мен қызметтер бір бағытта қозғалады, ал ақша төлемдері кері бағытта жүреді.

Жоғарғы бөлік

Үй шаруашылықтары фирмалар өндіретін тауарлар мен қызметтерді сатып алады, сол арқылы нарықтағы сұранысты қалыптастырады.

Төменгі бөлік

Фирмалар өндіріс үшін қажет ресурстарды (еңбек, капитал, табиғи ресурстар) сатып алады. Ресурстардың көпшілігі үй шаруашылықтарына тиесілі, ал төлемдер еңбекақы, пайыз, рента түрінде беріледі.

Сызбаға қатысты ескерту

Бұл түсіндірме Дж. Долан, Д. Кемпбелл және Дж. Кемпбелл еңбектеріндегі тауарлар мен қызметтер ағымының үлгілік сызбасына сүйенеді («Деньги, банковское дело и денежно-кредитная политика», 1991).

Ақшаның қажеттілігі неден туындайды?

Ақшаның қажеттілігі еңбектің ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Еңбек шығындары тек санымен ғана емес, сапасымен де өлшенеді, ал бұл еңбек төлемін (еңбекақыны) ұйымдастыруды талап етеді.

Ақша еңбек шамасы мен тұтыну шамасын бақылау құралы ретінде қолданылады, өйткені материалдық игіліктерді бөлу қоғам мүшелерінің жұмсаған еңбегінің саны мен сапасына сәйкес жүзеге асады.

Ақшаның болуы сондай-ақ мына қажеттіліктерден туындайды:

  • шаруашылық қызмет нәтижелерін тек натуралды өлшеммен емес, құндық өлшеммен де есепке алу;
  • меншік нысандарының әртүрлілігі және соған сәйкес өндірістік қатынастардың болуы;
  • тауар-ақша қатынастарына негізделген коммерциялық есеп арқылы жоспарлау және басқару қажеттілігі.

1.2. Ақшаның пайда болуы және оның мәні

Экономикадағы ақшаның пайда болуы, мәні, қызметі және рөлін түсіндіруге ұмтылыс — көпғасырлық ғылыми ізденіс. Бұл мәселелер Аристотель, А. Смит, Д. Рикардо, К. Маркс сияқты ойшылдардың еңбектерінде қарастырылған. XX ғасырда ақша теориясын А. Маршалл, П. Самуэльсон, Дж. Тобин, Дж. Хикс, Ф. Мишкин, М. Фридмен және басқа да экономистер дамытты.

Ақшаның шығуы туралы бір ғана ортақ пікір жоқ. Дегенмен, түсіндірулерді шартты түрде екі тұжырымдамаға бөлуге болады:

  • Рационалистік тұжырым: ақша мемлекеттің немесе қоғамның келісімі нәтижесінде пайда болды.
  • Эволюциялық тұжырым: ақша адамдардың еркіне тәуелсіз түрде, тауар айырбасының дамуы барысында қалыптасты.

Дереккөз: Тарасов В. И. «Деньги, кредит, банки», Минск: Миланта, 2003, 10-бет.

Ақша туралы ғылыми тұрғыдағы түсіндіру ретінде эволюциялық көзқарас кең таралған: ақша — тауардың айырбастық құнының даму нәтижесі. Айырбастық құн тауардың салыстырмалы өрнектелуін, яғни оның сатып алу қабілетін сипаттайды.

Құн тауарларды бір-біріне айырбастау кезінде ғана айқындалады және айырбас құны формасында көрінеді. Тауар — сату немесе айырбастау үшін өндірілген еңбек өнімі; зат айырбасқа түскен сәттен бастап тауарға айналады. Бұл ақшаның пайда болуы үшін объективті алғышарттарды қалыптастырады.

Тауарда тұтыну құны (пайдалылығы) және құны (оны өндіруге кеткен еңбек шығындары) болады. Құн өндіруші еңбектің өзгерісімен анықталады.

Құн формаларының эволюциясы және ақшаның қалыптасуы

Тауар айырбасының дамуы құн формаларының біртіндеп алмасуы арқылы жүрді. Нәтижесінде айырбас үдерісі тұрақты әрі әмбебап баламаны қажет етіп, ақшаның қалыптасуына әкелді.

  1. 1) Қарапайым (кездейсоқ) құн формасы

    Алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде бір тауардың басқа тауарға тікелей айырбасталуы орын алды (мысалы, 1 қой = 1 қап бидай). Бұл жағдайда бір тауар өз құнын басқа тауар арқылы білдірді.

  2. 2) Толық (жайылыңқы) құн формасы

    Егіншілер мен малшылар арасындағы алғашқы ірі қоғамдық еңбек бөлінісі айырбасты кеңейтті. Көптеген тауарлар арасынан өтімділері (тұз, мал, астық) ерекшеленіп, басқа тауарларға айырбастауға жиірек қолданылды. Осылайша құн әр алуан тауарлардың бір немесе бірнеше балама тауар арқылы өрнектелетін деңгейге өтті.

  3. 3) Құнның жалпы формасы

    Тауарлар әлемінен жалпы балама ретінде бір тауар бөлініп шықты: барлық тауарлар соған теңестірілді, сол арқылы олардың құны салыстырылды. Мысалы, 10 кг темір, 1 қой, 1 қап астық = 10 унция алтын түрінде өрнектелуі мүмкін.

    Әр аймақта жалпы балама ретінде әртүрлі тауарлар қолданылды: солтүстікте бағалы аң терісі, оңтүстіктегі мал шаруашылығында мал, егіншілік аймақтарда астық, қалаларда металл (темір, қорғасын) және бағалы металдар.