Қазіргі сайлау жүйесі
Сайлау жүйесінің мәні және демократиядағы рөлі
Өркениетті, демократиялық қоғамда саяси процеске қатысудың негізгі түрлерінің бірі — сайлау жүйесі. Сайлау арқылы азаматтар мемлекеттің өкілетті, заң шығарушы, сот және атқарушы органдарын қалыптастыруға қатысады. Бұл — азаматтардың саяси құқықтарының жүзеге асуының маңызды көрінісі.
Сайлау барысында халықтың қалауына сай басқарушы элита алмасады, ал билік бір қолдан екіншісіне бейбіт жолмен беріледі. Сонымен бірге сайлау қоғамға биліктің жұмысын бағалап, қажет болған жағдайда оны жаңартуға мүмкіндік беретін бақылау тетігі қызметін атқарады.
Сайлау жүйесі
Өкілетті және өзге де сайланбалы мемлекеттік органдарды құрудың жолдарын, түрлерін, әдіс-тәсілдерін айқындайтын, тәртіпке келтірілген нормалар мен ережелер жиынтығы.
Сайлау құқығы
Сайлауға қатысты құқықтық нормалардың жиынтығы. Негізгі қағидалар әдетте Конституцияда белгіленіп, арнайы заңдарда нақтыланады.
Сайлау жүйелерінің түрлері
Берілген дауысты есептеу тәсіліне және нәтижесінде мандаттарды (депутаттық орындарды) бөлу қағидасына қарай сайлау жүйелері мажоритарлық, пропорционалдық және аралас болып бөлінеді.
Мажоритарлық жүйе
Мажоритарлық сайлау жүйесінде әрбір округте депутаттық орын ең көп дауыс алған үміткерге тиеді. Қалған үміткерлер өкілетті органдарға кіре алмайды.
Абсолютті көпшілік
Үміткер сайланды деп танылуы үшін 50% + 1 дауыс алуы қажет. Көбіне бұл көрсеткіш бірінші турда жиналмайды, сондықтан екінші тур өткізіледі. Екінші турда бірінші турда ең көп дауыс алған екі үміткердің ішінен кім көп дауыс алса, сол жеңімпаз болады.
Салыстырмалы көпшілік
Қай үміткер көбірек дауыс жинаса, сол сайланады. Мұнда 50%-дан артық дауыс алу міндетті емес.
Абсолютті және салыстырмалы көпшілік үлгілерінде сайлау округтері көбіне бір мандатты болады: әр округтен бір ғана депутат сайланады. Мұндай жүйе АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Жапония сияқты елдерде кең тараған.
Артықшылықтары
- Қарапайым әрі түсінікті құрылым.
- Көшбасшы партияның тұрақты үкімет құруына қолайлы.
Кемшілігі
Ең маңызды кемшілік — сайлаушылардың едәуір бөлігінің еркі ескерілмей қалуы мүмкін: абсолютті көпшілікте де 49% дауыс нәтижеге ықпал етпей қалса, салыстырмалы көпшілікте бұл үлес одан да жоғары болуы ықтимал.
Пропорционалдық жүйе
Пропорционалдық жүйе көпшілік қағидасына емес, алынған дауыс саны мен мандат санының арасындағы сәйкестікке сүйенеді. Мұнда депутаттық орындар жеке үміткерлер арасында емес, партиялар арасында оларға берілген дауыстарға қарай бөлінеді.
Әдетте бұл жүйеде бір округтен бірнеше депутат сайланады. Сайлаушылар нақты тұлғадан гөрі партиялық тізімге, яғни партияның бағдарламасына дауыс береді. Мұндай үлгі Еуропа елдерінде (Ұлыбритания мен Франциядан басқа) кең тараған.
Кемшілігі
Сайлаушы партияға дауыс бергендіктен, көптеген жағдайда нақты үміткермен тікелей байланыс әлсірейді.
Аралас жүйе
Мажоритарлық және пропорционалдық жүйелердің кемшіліктерін азайту үшін аралас сайлау жүйелері қолданылады. Мұнда мандаттардың бір бөлігі мажоритарлық қағидамен, ал қалған бөлігі партиялық тізім бойынша бөлінеді.
Ұсақ партиялардың шектен тыс бытыраңқылығын тежеу үшін кейде төменгі шек белгіленеді. Мысалы, Германияда 5%-дан кем дауыс алған партия парламентте орын ала алмайды. Бұл тәсіл тұрақты үкімет құруға ықпал етеді.
Қазақстан Республикасындағы сайлау құқығы мен тәртібі
Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік органдарды және жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға, сондай-ақ оларға сайлануға қатысуға құқығы бар. Сайлау жалпыға бірдей, тең сайлау құқығы негізінде және жасырын дауыс беру жағдайында өткізіледі.
Жалпыға бірдей белсенді сайлау құқығы
ҚР-ның он сегіз жасқа толған азаматтары тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе өзге де мән-жайларға қарамастан сайлауда дауыс бере алады.
Бәсең сайлау құқығы
Республика азаматтарының Конституцияда белгіленген шектеулерді сақтай отырып Президент, Парламент және мәслихат депутаты, немесе жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшесі болып сайлану құқығы.
Тарихи деректер (қысқаша)
1999 жылғы 10 қаңтарда мажоритарлық жүйенің абсолютті көпшілік түрі бойынша Н.Ә. Назарбаев Қазақстан Республикасының Президенті болып (сол кезеңдегі тәртіппен) жеті жылдық мерзімге сайланды. Бұған дейін 1990 жылғы сәуірде Жоғарғы Кеңес Президент етіп сайлаған, 1991 жылғы желтоқсаннан бастап ҚР Президенті болды. 1995 жылғы референдумда Президент өкілеттігі ұзартылды.
Қазақстанның кәсіби Парламенті алғаш рет 1994 жылғы 7 наурызда сайланды. Алайда 1995 жылғы наурызда жаңа Конституцияға сәйкес екі палаталы Парламент қалыптасты: Жоғарғы палата — Сенат (47 депутат, оның 7-еуін Президент тағайындады) және Төменгі палата — Мәжіліс (67 депутат).
1999 жылы жаңа парламенттік сайлау өтіп, Парламент мүшелерінің бір бөлігі партиялық тізім бойынша сайланды.
Лауазымдарға қойылатын негізгі талаптар
Президент
- Тумысынан ҚР азаматы.
- Қырық жасқа толған.
- Мемлекеттік тілді еркін меңгерген.
- Қазақстанда кемінде 15 жыл тұрған.
Мәжіліс депутаты
25 жасқа толған ҚР азаматы сайлана алады.
Сенат депутаты
- Кемінде 5 жыл азаматтығы бар.
- 30 жасқа толған.
- Жоғары білімі бар.
- Тиісті аумақта кемінде 3 жыл тұрақты тұрған.
Мәслихат депутаты
20 жасқа толған ҚР азаматы сайлана алады.