Домбра күйлерінің аппликатура-интонациялық негізі
Күй формасының дәстүрлі бөлімдері: регистр, биіктік және аппликатура
Халықтық композициялық және орындаушылық терминологияға сүйене отырып, сондай-ақ А. Жұбанов пен Б. Аманов еңбектеріндегі тұжырымдар мен ұстанымдарды негізге ала отырып, күй формасының дәстүрлі бөлімдерінің регистрлік-биіктік орналасуын және олардың аппликатуралық-интонациялық негізін нақтылаймыз.
Дәстүрлі бөлініс бірліктеріне бас буын, орта буын, бірінші саға, екінші саға жатады.
Бас буын мен орта буынның пернелік шектері
А. Райымбергенов түсіндіруі
- Бас буын домбыра мойнының 7-пернесіне дейінгі бастапқы бөлігін қамтиды.
- 5-пернеге дейін — бас буынның өзегі, ал одан жоғарыда негізгі әуендік материал (негізгі ой) орналасады.
- Орта буын — 8–10-пернелер аумағы.
- Бірінші саға ля нотасымен шектелсе, екінші саға ре және одан да жоғары дыбыстарға дейін жетуі мүмкін.
А. Жұбанов пен Б. Аманов көзқарасы
- А. Жұбанов бас регистрдің шегін 5-перне деп көрсетеді.
- Орта буын 5 пен 10-перне аралығында орналасады.
- Сағаның орны ретінде мойын мен шанақ қақпағының шекарасы аталады.
- Б. Аманов бас буынды 5-пернеге дейін созылатын бастапқы стереотиптік-интонациялық құрылым ретінде сипаттайды.
Маңызды нақтылау: «орта буындағы» негізгі материал
Аманов сипаттамасында Райымбергенов белгілеген 8–10-пернелер аумағынан басталатын орта буында негізгі музыкалық материал қалыптаса бастайды. Оның халықтық стереотиптік атауы — «төрт перне» (си-бемоль мен фа дыбыстарына тірелетін үлгі).
Дегенмен «төрт перне» барлық күйлерде бірдей кездесе бермейді — бұл орындаушылық тәжірибеде ескерілетін маңызды жайт.
Аппликатуралық айырмашылық және орындаушылық логика
Сол қол қалпы: «теріс басу» және «оң басу»
Бас буын мен орта буынның айырмашылықтарының бірі — орындау кезінде сол қолдың тұрақталған қалпы. Бұл ерекшелік аппликатуралық орындалудың спецификасын айқындайды.
Бас буынның аппликатуралық-интонациялық негізі көбіне мойында қолдың орныққан қалпымен және теріс басу тәсілімен байланысты.
Орта буында теріс басудан оң басуға көшу сырттай да айқын байқалады. Қол қалпының саусақтарға ыңғайлылығы музыкалық материалдың күрделірек әрі дамыған болуына жағдай жасайды.
Ескерту: «тақырып» ұғымы
Б. Амановтың пікірінше, еуропалық түсініктегі «тақырып» қазақ күйінде дәл сол мағынада орнықпаған. Бұл құбылыс халықтық терминологияда дербес атау ретінде жиі ұшыраспайды.
Бас буындағы интонациялық құрылымдар
Негізгі үлгі
Ашық ішекте орындалатын кварта тіректері.
Күрделірек түрі
Квартаны толтыра отырып, төменгі ішекте сатылы жүрістерді қолдану.
Бас буынның қызметі: күйдің басы мен ортасындағы мағына
Күйдің басында
- Аудитория назарын аудару.
- Аспаптың құлағын (күйін) тексеру.
- Тыңдаушыларды белгілі бір музыканы қабылдауға бейнелік-эмоциялық тұрғыда дайындау.
Күйдің ортасында (қайталанғанда)
- Күйшінің келесі дамуды іштей ойластырып алуына мүмкіндік беру.
- Тыңдаушылардың көңіл күйін «тыңдап», реакциясын бағамдауға жағдай жасау.
- Осы сәтте қауымның эмоциялық-психологиялық қарқыны біршама бәсеңдейді.
Орта буын және бастапқы аппликатуралық-интонациялық кешен
Интервалдық «тіркестер» және төкпе дәстүр
Орта буында терция, кварта, квинта интервалдары кеңінен қолданылады. Бұл интервалдық байланыстар домбыра музыкасы тілінің тұрақты «фразеологиялық тіркесімдері» ретінде қалыптасқан: олар Батыс Қазақстандық дәстүрдің, төкпе мәнерінің негізінде жатыр және музыкалық-тақырыптық материалдың ең ұсақ құрылымдық бірліктері ретінде қызмет етеді.
БАИК ұғымы
Осы интервалдық жүйелерді бастапқы аппликатуралық-интонациялық кешен (БАИК) деп атауға болады. БАИК жалпы импровизациялық жүйеге кіреді, бірақ орындаушы-автордың таңдауына сай түрленуге тиіс.
Түрлендіру жолдары
- Инвариантқа жаңа дыбыстарды қосу.
- Дыбысбиіктіктік және ырғақтық өзгерістер енгізу.
- Штрихтік техника арқылы бастапқы үлгіні көп қырлы етіп құбылту.
Қорытынды: тақырыптың қалыптасу негізі
Бастапқы аппликатуралық-интонациялық кешен — орта буын аумағының конструкциялық-мағыналық бірлігі әрі жекеленген музыкалық ойдың қалыптасуына тірек болатын негіз. Түрлі биіктіктерде орындалатын осындай бірліктерден дамыған тақырыптық құрылымдар өсіп шығады.