Жалтыркөл қорықшасы
Қорықша туралы қысқаша мәлімет
Мемлекеттік Жалтыркөл қорықшасы 1967 жылы ұйымдастырылды. Аумағы 19,0 мың гектар. Қорықша территориясына Жалтыркөл, он шақты шағын көл және Жаңақала ауданындағы Көшім өзенінің төменгі ағысы маңындағы аумақтар кіреді.
1992 жылы қорықшаға республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын аумақ мәртебесі берілді. Ол Балықты–Көшім аймағындағы көлді-сулы жүйемен, шұңқырлы көлдермен және әртүрлі шөптесін жамылғысы басым ылғалды жерлермен ерекшеленеді.
Негізгі мақсат
Қорықшаның басты мақсаты — аққу, жамбағай, құтан, тырна және басқа да су маңы құстарын қорғау, көбейту және олардың мекендеу ортасын сақтау.
Сулы-батпақты кешеннің құндылығы
Бұл аумақта құстардың түрлік құрамы өте бай: шамамен жетпістей түр кездеседі. Әсіресе миграция кезеңінде батпақты-сулы алқаптарда көптеген құс қоныстары мен ұялау орындары байқалады.
Құстар дүниесі: ұялайтын және миграция кезіндегі түрлер
Суда жүзетін құстар
Суда жүзетін құстардан қасқалдақ, сұқсыр, сұр үйрек, барылдауық үйрек, жалпақ тұмсық үйрек және сұр қаз сирек те болса ұялайды. Сонымен қатар қызылбасты және қызылтұмсықты қызғыштар, шүрегей үйректер жиі кездеседі; ұзынтұмсықтылар мен сұр қаздар біршама сирегірек ұшырайды.
Қамыс-қопалы алқаптар
Қамысты қопаларда сұр және ақ құтан, саз құладыны, айқабақ ұялайды. Қамыс өскіндерінің арасында аққұтан, ителгі секілді жыртқыш құстардың ұя салуы да байқалады, ал қамыс торғайлары көптеп паналайды.
Сирек түрлер және ерекше бақылаулар
Сирек ұялайтындар
Бұйра бірқазан, жамбағай, ақбас үйрек, ақбас тырна, қылаң қарабас шағала; кейде қарабай да ұялайды.
Миграция кезінде
Қызыл жемсаулы қараша қаз, сұңқылдақ аққу, безгелдек, лашын және басқа да түрлер байқалады.
Аймақтық ерекшелік
Мұнда облыстағы бірден-бір аққу ордасы орналасқан.
Қолайлы жерлерде көл шағалалары мен жалтыраған шағалалар, сондай-ақ кәдімгі қарғалар көптеп мекендейді. Мекен ауыстыру кезеңдерінде мыңдаған қараторғайлар осы аумақта тыныстайды. Жағалаудың ашық бөліктерінде қаншырлар мен түрлі шымшықтар, ал шалғынды өңірлерде сары қаратамақтар, қызғыштар, шөпшек құстар және миграция кезіндегі күржікейлер кездеседі.
Су айдындары мен өсімдік жамылғысы
Көлдің біркелкі терең иірімдері қамысты қопамен көмкеріліп, кей жерде жағалаудан 200 метрге дейін созылады. Жекелеген аумақтарда қоға басым келеді.
Жағадан алыстаған сайын тұзды-сортаң белдеулер басталып, қара жусан мен кей жерлерде аң жусан аралас өсімдік жамылғысы көрінеді. Одан әрі бетегелі және ақ селеулі белдеу арқылы төмендейді.
Жалтыркөлдің мезгіл-мезгіл кеуіп қалатын тайыз жерлері, шағын шұңқырлары мен жанама тармақтары жыңғылмен шектеседі; кей тұстары шағын тоғайға ұқсайды.
Жануарлар дүниесі және балық қоры
Сүтқоректілер
Бұл өңірде қабан, киік, қоян, кәдімгі түлкі, қарсақ, дала киігі, кеміргіштердің бірнеше түрі және басқа да жануарлар мекендейді.
Бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер
Дала жыландары, секіргіш кесірткелер, ақ кесірткелер, жасыл бақалар және көлбақалар сияқты түрлер жиі ұшырайды.
Балық түрлері
Су қойнауы балыққа бай. Мұнда сазан, тұңыш, аққайран, көксерке және шортаң тәрізді балықтар кездеседі.
Экологиялық қауіптер және қорғау қажеттілігі
Қорықшаның құрылуы табиғи байлықты сақтауға едәуір ықпал етті. Дегенмен жақын орналасқан елді мекендердің суды ластауы, құстардың ұяларын бұзуы, сондай-ақ рұқсатсыз аң аулау құстар мен аңдардың азаюына әкелуі мүмкін.
Жағдайды тұрақтандыру үшін аймақтың экологиялық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеп, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің жай-күйін жүйелі түрде бақылау және реттеу жұмыстары қажет.
Климаттық ерекшеліктері
Жалпы сипаты
Климат — жартылай шөлді, континентті. Жазы ұзақ әрі ыстық. Соңғы жылдары ауа температурасының ауытқуы жиілегені байқалады.
Жауын-шашын және маусымдар
Жылдық жауын-шашын мөлшері орта есеппен 200 мм, оның шамамен 60% жаз айларында түседі. Қысы қысқа әрі суық, қар аз; кейде жылымық болып, мұздақтар жиі кездеседі. Көктем өте қысқа: температура тез көтеріліп, артынан жаз бірден орнығады.
Жел және температура динамикасы
Жазда оңтүстік-батыс және батыс бағыттарынан аңызақ желдер соғады. Жоғары температура кей жылдары қазан айының ортасына дейін созылады. Күзгі кезең қарашаның аяғына, кейде желтоқсанның ортасына дейін жалғасады.
Ландшафт және рельеф
Ландшафт типтері
Қорықшаға субтропиктік аридті типтегі ландшафт пен құрғақ дала ландшафты тән. Көл Каспий теңізі алабының төменгі ағысында орналасып, Балықты–Көшім жерінің ландшафт жүйесімен жалғасады.
Бұл жерлерде мезофильді және гигрофильді топырақ-өсімдік қауымдастықтары, сондай-ақ гигрофиттер — тростник, рогоза, қамыс және басқа да ылғалсүйгіш өсімдіктер кең таралған.
Топырақ және өсімдік қауымдастықтары
Шөлейт-далалық жайылымдарда ашық каштан түсті және қошқыл топырақ, қаратопырақ, ақшыл қоңыр топырақ түрлері кездеседі. Фитоценоз қауымдастықтарының бірнеше типі бар. Күн көзінде қызатын топырақтарда механикалық құрамына қарай гребенщик (жыңғыл тектестер) өседі.
Рельеф ерекшелігі
Аймақ негізінен тегіс, жазық рельефімен сипатталады. Жазықтардың еңісі көбіне оңтүстікке қарай бағытталғанымен, көзге айқын байқала бермейді: еңістік шамамен 1 км-ге шаққанда 15–18 см.
Оңтүстікке қарай созылған жер бедерінің бірізділігін бірінен соң бірі тізбектеле орналасқан аласа қыраттардан байқауға болады: олар Балықты–Көшім өңірімен аяқталып, артынша ең ірі су айдыны — Жалтыркөл көрінеді.
Өзен-көл жүйесінің өңірлік маңызы
Еділ–Жайық өзенаралық аймағындағы маңызды су тораптарының бірі ретінде Жайық–Көшім каналының су қоймасы ерекше орын алады. Құрғақшылық жылдары көптеген құстар Еділ бойына қарай ығысып, қолайлы жерлерде ұя салуы мүмкін.
Өзенге жанасып жатқан бөліктерде қара және сұр тырналар, бозторғайлар, дала ителгілері мен бүркіттер ұялайтыны байқалады.