Әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудын мақсаттары мен міндеттері. Жоспарлаудың түрлері
I бөлім. Әлеуметтік-экономикалық дамуды жоспарлаудың теориялық және методологиялық негіздері
1.1 Әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың мақсаттары мен міндеттері. Жоспарлаудың түрлері
Кез келген қоғам өз болашағын айқындап, даму перспективаларын болжамай өмір сүре алмайды. Экономикалық болжамдар қоғам дамуының мақсаттарын, сол мақсаттарға жету үшін қажет ресурстар көлемін, ұзақ, орта және қысқа мерзімді жоспарлардың тиімді нұсқаларын, сондай-ақ үкіметтің экономикалық және техникалық саясаттарының негізгі бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді.
Негізгі ұғым
Экономикалық болжам — экономикалық прогностиканың әдіс-тәсілдері мен құралдарын қолдануға және экономикалық құбылыстарды зерттеудің ғылыми әдістемелеріне негізделген жоспарлау үдерісі.
Жоспарлау ұғымы
Жоспарлау — экономиканың объективті заңдары мен заңдылықтарын зерттеп, түсініп, оларды саналы түрде пайдалану арқылы әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларын ғылыми негізде әзірлеу және олардың орындалуын ұйымдастыру үдерісі.
Жоспарлаудың негізгі мақсаты және экономикалық пропорциялар
Жоспарлаудың негізгі мақсаты — экономикада баланстық үйлесім мен макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін белгілі бір пропорциялар мен пропорционалдыққа қол жеткізу.
Анықтама
Экономикалық пропорциялар — өндірістің әртүрлі элементтері (машиналар, құрал-жабдықтар, шикізат пен материалдық қорлар, жұмыс күші) арасындағы; өндіріс салалары бойынша өнім көлемдері арасындағы; сондай-ақ өндіріс құрылымы мен өндіру көлемдері және тұтыну құрылымы мен тұтыну көлемдері арасындағы сандық қатынастар жүйесі.
Маңызды ескерту
Экономикалық пропорциялар стихиялық түрде де, адамның мақсатты әрекеттері нәтижесінде де қалыптасуы мүмкін.
Нарықтық үйлестіру және жоспарлылық
Капиталистік экономикалық формацияның қалыптасуының бастапқы кезеңдерінде пропорциялар көбіне нарықтық үйлестіру механизмі арқылы және дағдарыстар арқылы орнығады. Экономикалық заңдар қоғамға үздіксіз ықпал етеді: тауар өндірушілер ол заңдардың бар-жоғын тікелей сезінбесе де, олардың талаптарына сай әрекет етеді.
Мысалы, өндіруші өз тауарына баға белгілегенде тек шығындарын есептеп қана қоймай, нарықта қалыптасқан жағдайды да ескереді. Бұл жерде құн заңының ықпалы байқалады. Бір-бірімен тығыз байланысқан өндірушілердің әрекеттері нәтижесінде экономикада пропорциялар жүйесі қалыптасып, экономиканың құрылымдық бөліктері арасында белгілі сандық қатынастар пайда болады. Мұны пропорционалдық деп атаймыз.
Алайда өндіргіш күштер жоғары деңгейге жеткен кезде нарықтық үйлестіру механизмі де, дағдарыстар да экономикалық пропорцияларды құру үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Осындай жағдайда пропорциялар жүйесін саналы түрде қалыптастыру қажеттілігі туындайды. Саналы түрде құрылған пропорционалдық — бұл жоспарлылық.
Жоспарлаудың міндеттері
- Қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі бағыттарын анықтау.
- Жоспарлы кезең экономикасының сандық және сапалық сипаттамаларын белгілеу.
- Материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді пайдалану арқылы ғылыми-техникалық, әлеуметтік және экономикалық мәселелерді шешудің оңтайлы жолдарын таңдау.
- Жекелеген салалар мен аумақтардың даму қарқыны мен пропорцияларын анықтау.
Жоспарлаудың жіктелуі (түрлері)
Жоспарлау төмендегі жіктеу өлшемдеріне сәйкес түрлерге бөлінеді.
Деңгейіне (масштабына) байланысты
- Макроэкономикалық (халық шаруашылығы деңгейінде)
- Аумақтық (облыстық, аудандық)
- Ұйым ішінде (ішкі жоспарлау)
- Микроэкономикалық (салалық көрсеткіштерді жоспарлау)
Мерзіміне байланысты
- Ұзақ мерзімді (5 жылдан 20 жылға дейін және одан әрі)
- Орта мерзімді (1 жылдан 5 жылға дейін)
- Ағымдағы (1 айға дейін; 1 айдан 1 жылға дейін)
Мазмұнына (объектісіне) байланысты
Экономикалық жоспарлау
Өндірістік қатынастардың даму жоспары, халық шаруашылығы дамуының динамикасы.
Әлеуметтік жоспарлау
Демографиялық үдерістер, халықтың өмір сүру деңгейі, еңбек ресурстарының даму болжамы.
Ғылыми-техникалық жоспарлау
Ғылыми-техникалық прогрестің даму болжамы.
Экологиялық жоспарлау
Табиғи ресурстарды пайдалану болжамы, қоршаған ортаны қорғау.
1-схема. Жоспарлау түрлерінің жіктелуі
Жоспарлаудың негізгі мақсаттары
- Мемлекеттік экономикалық саясатты және экономиканы мемлекеттік реттеу шараларын әзірлеу.
- Экономиканың өсу қарқынын және өсудің қажетті сапасын қамтамасыз ету әрі қолдау.
- Ұлттық экономиканың циклдік тепе-теңдігін орнату және қолдау.
- Барлық экономикалық шешімдердің үйлесімділігін қамтамасыз ету.
- Ұлттық экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз ету.
Макроэкономикалық жоспарлаудың формалары және Қазақстан үшін басым бағыттар
Қазіргі басқару теориясы мен тәжірибесінде жалпымемлекеттік макроэкономикалық жоспарлаудың бюджеттік, стратегиялық, индикативті және директивті формалары қолданылады. Олардың ішінде Қазақстан үшін стратегиялық және индикативті жоспарлардың маңызы ерекше.
«Стратегия» ұғымының мәні
«Стратегия» сөзі ежелгі Грекияда ауқымды өкілеттілігі бар басқарушыны білдірген; тура мағынасында — «генерал шеберлігі».