ДҮКЕНҰЛЫ ЫҚЫЛАС
Дүкенұлы Ықылас (1843–1916)
Дүкенұлы Ықылас (1843–1916) — қазақтың әйгілі күйші-қобызшысы. Ол Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданындағы Мұңлы-Қулы тауларының етегінде дүниеге келген. Мәңгілік тыныстаған жері — Жамбыл облысы, Сарысу ауданына қарасты Шу өзенінің бойындағы Қуарал өңірі.
Шыққан тегі — Кіші жүздің Жетіру бірлестігіндегі Тама руы, Жөгі бұтағы. Ықылас өскен ортада күйшілік өнер айрықша қадірленіп, дәулескер күйшілердің тұтас бір шоғыры қалыптасқан.
Өнер ортасы және дәстүр
Тәттімбет, Тоқа, Дайрабай, Қыздарбек, Итаяқ, Әбди сынды күйшілердің бірінің даңқын естіп, күйін құлағына құйып өскен Ықылас, келесісімен жүздесіп, қадірлес-сыйлас болған. Осы ортада бағзыдан жеткен теріс бұрау күйлері шыңдалып, өрісі кеңейе түсті.
Ықылас — сол ұлы дәстүрді қобыз тілінде жалғастырған біртуар дәулескер күйші, Қорқыт атадан кейін тәңірлік аспапқа адам үнін дарытып, елдің жоғын жоқтатып, мұңын мұңдатқан композиторлардың бірі.
Қобыздың аманаты
Ықыластың әкесі Дүкен де, атасы Алтын да қобызшы болған. Шежіре сөзде Алтын бозбала шағында түс көріп, түсінде ақсақалды абыздың: «Бұл қобыз сенің жеті ұрпағыңа дариды, желеп-жебейді» деп аян бергені айтылады.
Ықыластың Дүйсебай, Түсіпбек, Ақынбай атты үш ұлы да белгілі қобызшылар болған. Олардың ұрпақтары бүгінгі таңда Жамбыл облысының Сарысу ауданында тұрады. Ықыластың қара қобызы қазір Ақынбайдың ұлы Дәулеттің қолында сақтаулы.
Күйлер әлемі: өмір, қоғам, аңыз
Алғашқы туындылар
- «Қасқар»
- «Ықылас»
Қоғамдық-әлеуметтік сарын
- «Кертолғау»
- «Ерден»
- «Жалғызаяқ»
- «Жарым патша»
- «Жезкиік»
Аңыз бен қиял-ғажайып оқиғалар
Бұл күйлерге ел арасына кең тараған аңыз-әңгімелер мен қиял-ғажайып оқиғалар арқау болған. Ықылас мұрасындағы әр туынды оның адамға, қоғамға, табиғатқа деген азаматтық болмысын және адамгершілік үнін айқын танытады.
Шәкірттер сабақтастығы
Ықыластың күйшілік дәстүрін бұзбай жалғастырған төл шәкірттері — Бекмағамбетұлы Ашай, Тоқтамысұлы Әбікей, Әлиев Сүгір және өз ұлы Түсіпбек. Олардың тәлімін тікелей алған белгілі қобызшы-орындаушылар — Мықтыбаев Дәулет пен Қаламбаев Жаппас. Ал Дәулет пен Жаппастың шәкірттері қатарында Үмбетбаев Сматай мен Қосбасаров Базархан аталады.
Бүгінгі тыныс
Көшпелі елдің көшінен түсіп қала жаздап, аз ғана өнерпаздардың қолдауы арқылы көнеден бүгінге жеткен қобыз өнері бүгінде арнасын кеңейтіп, өрісін ұзартып, өресін биіктетіп келеді. Қобыздың қоңыр үні халықты әлі де баурап, дәстүрдің үзілмегенін аңғартады.