Орта сынып оқушыларынының дене тәрбиесі

Орта сынып оқушыларының дене тәрбиесі

Орта сынып оқушылары қатарына V–VIII сыныпта оқитын, 12–15 жастағы балалар жатады. Бұл кезеңде дене тәрбиесі тек қозғалыс белсенділігін арттырумен шектелмей, оқушының денсаулығын нығайтуға, дағдыларын қалыптастыруға және жеке жауапкершілігін дамытуға бағытталады.

Дене тәрбиесінің негізгі міндеттері

Жан-жақты және үйлесімді дамыту: дұрыс дене түзулігін қалыптастыру, сыртқы ортаның жағымсыз әсеріне қарсы тұру әдеттерін дамыту, жеке бас гигиенасы мен салауатты өмір салтын ұстануды әдетке айналдыру.
Базалық спорт түрлерін меңгеру: жеңіл атлетика, гимнастика, спорттық ойындар, шаңғы спорты және жүзу бойынша дағдыларды әрі қарай үйрену және жетілдіру.
Дене қасиеттерін дамыту: кеңістікте үйлесімді қозғалу, ептілік, жылдамдық, күш-жылдамдық, күш, төзімділік және икемділікті жүйелі түрде арттыру.
Білім мен өзін-өзі бақылауды қалыптастыру: гигиена, жаттығулардың ағзаның негізгі жүйелеріне әсері, өнегелілік пен жігерлілік қасиеттерін дамыту, сондай-ақ өзін-өзі бақылау тәсілдері туралы түсінік беру.
Қауіпсіздік және алғашқы көмек: спорт түрлері мен жарыстардың ерекшеліктерін, снарядтар мен құрал-жабдықтарды қолдануды, сабақтағы техника қауіпсіздігін және жарақат кезінде алғашқы көмек көрсетуді тереңірек үйрету.
Тұрақты әдет қалыптастыру: таңдаған спорт түрі бойынша жаттығуларды және күнделікті дене жаттығуларын өз бетінше жүйелі орындауға дағдыландыру.
Ұйымдастырушылық іскерліктер: сабақ бөлімдерін, жарыстарды және әртүрлі жаттықтыру жұмыстарын өткізуде төреші, команда капитаны, спорт нұсқаушысы рөліндегі ұйымдастыру дағдыларын қалыптастыру.
Өзін бағалау: өзінің дене дайындығы мен мүмкіндіктерін дұрыс бағалауға үйрету.
Тәрбиелік мақсат: тәртіптілікке, жауапкершілікке, дербестікке және ынталылыққа тәрбиелеу.
Психикалық үдерістер: психикалық үдерістерді дамыту және психикалық өзін-өзі реттеу негіздеріне үйрету.

Орта сынып оқушыларының дене дамуының ерекшеліктері

Орта мектеп жасында балалардың бойы мен дене бітімі қарқынды өседі. Бойдың ұзаруы көбіне аяқтың өсуімен байланысты: жылына шамамен 4–7 см. Салмақ та тұрақты түрде артып, жылына орта есеппен 3–6 кг қосылады.

Өсу қарқыны және қаңқа жүйесі

Ұл балалар: ең жылдам өсу кезеңі 13–14 жас аралығы; бұл уақытта бойы жылына 7–9 см-ге дейін ұзаруы мүмкін.

Қыз балалар: ең жылдам өсу кезеңі 11–12 жас; бұл жаста орта есеппен жылына 7 см шамасында өседі.

Жасөспірім шақта қол мен аяқтың ұзын сүйектері және омыртқа сүйектерінің биіктігі тез өседі. Омыртқа өте жылжымалы болады, сондықтан шамадан тыс және дұрыс ұйымдастырылмаған жоғары жүктемелер сүйектің қатаюын жеделдетіп, кей жағдайда ұзын сүйектердің өсуін баяулатуы мүмкін.

Бұлшық ет жүйесінің дамуы

Бұлшық ет жүйесі де қарқынды дамиды. 13 жастан бастап бұлшық ет көлемі айқын ұлғая бастайды; бұл көбіне бұлшық ет талшықтарының жуандауымен байланысты. Бұл үрдіс ұлдарда 13–14 жаста, қыздарда 11–12 жаста белсендірек байқалады.

Жыныстық жетілу және педагогикалық жауапкершілік

Ер балаларда жыныстық жетілу көбіне 10–11 жаста басталады: жыныс мүшелері өсіп, жыныс бездері жетіледі. 12 жаста көмейдің өсуіне байланысты дауыс жуандайды. 12–13 жаста қаңқада ересек адамға тән белгілер қалыптаса бастайды. 15 жаста сақал-мұрт шығып, сперматогенез басталады.

Қыз балаларда жыныстық жетілу ертерек, әдетте 9–10 жаста басталады: жамбас сүйектері өсіп, жамбас қуысы кеңейеді. 10 жасқа қарай омырау бездері дами бастайды. 13–15 жас аралығында бой шапшаң өсіп, қолтық пен қасаға аймағында түк пайда болады және етеккір циклі басталады.

Маңызды: қыз балаларда етеккір кезеңінде жүктемені дұрыс мөлшерлеу ерекшеліктерін дене тәрбиесі мұғалімі нақты білуі тиіс. Бұл — денсаулықты сақтаудың және сабақтың қауіпсіздігін қамтамасыз етудің бір бөлігі.

Қазақ қоғамындағы сыпайылық пен менталитетке байланысты ата-ана мен мұғалімдердің бір бөлігі жыныстық тәрбие тақырыбынан қашқақтауы мүмкін. Зерттеулер бойынша, көптеген балалар өз сұрақтарына жауапты көбіне ересек жолдастарынан және достарынан алады; шамамен 20% — ата-анасынан, ал 9% ғана — мұғалімдер мен тәрбиешілерден алады. Сондықтан дене тәрбиесі мұғалімі жыныстық дамудың физиологиясын және жаттығу жүктемесін дұрыс түсіндіре алуы қажет.

Тыныс алу жүйесінің дамуы

Орта мектеп жасында тыныс алу жүйесі де жақсы әрі тез дамиды. 11–14 жас аралығында өкпенің көлемі шамамен екі есеге дейін ұлғаюы мүмкін. 13 жаста тыныс алу көлемі орта есеппен 707 см³ шамасында болады. Өкпенің тіршілік сыйымдылығы да арта түседі және ол жасына, жынысына, сондай-ақ спортпен айналысу деңгейіне байланысты өзгеріп отырады.

Өкпенің тіршілік сыйымдылығы — қалыпты дем алғандағы ауа көлемі мен өкпеде сақталатын (қордағы) ауаның қосындысы. Бұл көрсеткіш спирометр деп аталатын арнайы аспаппен өлшенеді.