Сары алақоржын.
Түрі: Сары алақоржын • Lagurus luteus (Eversmann, 1840)
Таксономиялық орны және табиғатты қорғау статусы
Сары алақоржын — кеміргіштер отрядына, көртышқан атжалмандар тұқымдасына жататын сирек кездесетін ареалы үзік түр. Статусы: III категория.
Таксонның генофондын сақтау тұрғысынан маңызы жоғары. ТМД аумағында бұл топқа жататын екі жойылып кеткен және екі қазіргі түрі белгілі, ал олардың біреуі Шығыс Қазақстанда таралған.
Эволюциялық дамуды түсіндіруде ғылыми мәні бар, зерттеулер үшін маңызды нысан ретінде қарастырылады.
Таралуы
Қазіргі кезде сары алақоржын негізінен Зайсан шұңғымасында, сондай-ақ Солтүстік Қазақстан мен Тарбағатай өңірлерінде кездеседі.
Бұрынғы жылдары батысқа қарай жылжып, Орталық Қазақстанда жиірек ұшырасқан.
Өмір сүретін ортасы
Түр көбіне шөлейтті аймақтарда, соның ішінде балшықты төмпешіктерде және тұзды жерлерде мекендейді.
Саны күрт артқан жылдары зоналық биотоптар шегінен шығып кетуі мүмкін. Ал дағдарыс кезеңдерінде көбіне өзен жағалауларына, сайларға, шұңқырларға және ұқсас паналы жерлерге ығысады.
Саны және динамикасы
Соңғы бақылауларға сәйкес, Зайсан шұңғымасындағы сары алақоржын саны бірқалыпты өсумен қатар 3–7 жылдық ауытқулармен өзгеріп отырады (шұңғыманың өзге аудандарында, соның ішінде солтүстік және оңтүстік бөліктерінде де байқалады).
Санының өсуі 1967, 1971, 1978, 1981, 1986 жылдары тіркелген.
Көбею фазасы
Биотопқа байланысты тығыздығы 1 гектарға 24–48 дарадан 130 дараға дейін жетуі мүмкін. Мекендейтін аумақ ондаған шақырымға созылады.
Дағдарыс кезеңі
Бұл кезде кеміргіштер (немесе олардың індері) бір-бірінен алшақ орналасады, таралуы бытыраңқы болады.
Негізгі шектеуші факторлар
- Топырағы қатты болатын, қары аз қыстар.
- Індерді суға толтырып жіберетін көктемгі нөсер жаңбырлар.
- Жазғы құрғақшылық.
- Көбею және өсу фазасында төрт аяқты және қанатты жыртқыштар тарапынан жыртқыштық қысымның артуы.
Биологиялық ерекшеліктері
Жазда індерде, ал қыста қар астындағы құрғақ шөп арасында жеке-жеке жасырынатын індерде мекендейді. Көбіне күндіз белсенді.
Жыл ішінде бірнеше рет көбейеді. Буаздық мерзімі шамамен 20 күн. Көбею кезеңі сәуірден қыркүйекке дейін созылады.
Қорек жеткілікті болғанда маусым ішінде 3–4 рет төлдеуі мүмкін; әр төлдеу аралығы шамамен 30–40 күн. Жас даралар көктемгі генерацияға байланысты 3–4 аптада жыныстық жағынан жетіледі.
Негізгі қорегі — өсімдіктердің жасыл жапырақтары. Саны көбейген жылдары жыртқыштардың назарын көбірек аударады, ал өте жоғары тығыздық кезінде миграция байқалуы мүмкін.
Көбейту тәжірибесі
Ұрпақ алуға негізделген көбейту бойынша ұзақ мерзімді тәжірибелер жүргізілген, қолданбалы нәтижелері бар.
Қорғау шаралары
Қазіргі жағдай
Арнайы, жүйелі қорғау шаралары жеткілікті деңгейде жүргізілмеген.
Аса қажетті қадамдар
- Зайсан шұңғымасында қорғалатын аумақтарды нақты белгілеу және қорғау режимін күшейту.
- Алматы хайуанаттар бағында көбейту жұмыстарын қолдау.
Зерттеуге ұсыныстар
Сары алақоржынды Шығыс Қазақстанның экологиялық индикаторлық түрі ретінде қарастырып, оның көбеюі мен таралуын арнайы бағдарламалар арқылы жүйелі зерттеу ұсынылады.