Қазақша рефераттар

Уақытша бос ақшалай қаражаттарды жинақтау

Уақытша бос ақшалай қаражаттарды жинақтау

Уақытша бос ақшалай қаражаттарды жинақтау — коммерциялық банктердің дәстүрлі әрі базалық қызметтерінің бірі. Банктің пассивтері меншікті капитал және тартылған қаражаттар есебінен қалыптасады. Меншікті капитал банктің несиелік ресурстарының маңызды және ажырамас бөлігі болғанымен, әдетте жалпы ресурстардың шамамен 10%-ын ғана құрайды.

1) Қаржы делдалы рөлі

Банктер қаржылық нарықта делдал ретінде кәсіпорындар, ұйымдар және халықтың уақытша бос қаражаттарын депозит түрінде тартып, оларды тиімді басқарады, қауіпсіздігін қамтамасыз етеді және ақылы негізде қарыз алушыларға орналастырады.

2) Депозиттерді сақтандыру

Мемлекеттік депозиттерді сақтандыру жүйесі салымдардың жаппай кері алыну тәуекелін төмендетіп, банктің ресурстық тұрақтылығын қолдайды.

3) Өтімділік артықшылығы

Банктерге тартылатын депозиттер көптеген кәсіпорындардың материалдық активтеріне қарағанда өтімдірек және нарықта тез айналымға түседі.

Меншікті капиталдың мәні

Меншікті капитал банктің қалыпты қызмет етуі үшін қажет: басқаруды ұйымдастыруға, офис пен жабдықтарды сатып алуға, еңбекақы төлеуге жұмсалады. Сонымен бірге ол банктің қорғаныс және кепілдік қоры ретінде қызмет атқарады. Осы себепті меншікті капитал банктің тұрақтылығы мен жұмысының тиімділігін қамтамасыз ететін міндетті ресурс болып саналады.

Банктер активтік операцияларды жүзеге асыруда көбіне тартылған қаражаттардың 90%-дан астамын пайдаланады. Сондықтан клиенттердің уақытша бос қаражаттарын жинақтау банктің ресурс базасының өзегіне айналады.

Депозиттік операциялар және олардың түрлері

Банктердің ақшалай қаражаттарды салымдарға тарту және оларды табыс табу мақсатында орналастыру қызметі депозиттік операциялар деп аталады. Коммерциялық банктердің несиелік ресурстарының негізгі бөлігі осы операциялар арқылы қалыптасады.

Талап еткенге дейінгі салымдар

Талап еткенге дейінгі салымдар депозиттік немесе контокорренттік шоттарда орналастырылуы мүмкін. Олардың айырмашылығы мынада:

Депозиттік шот

Клиент шоттағы қалдық соманы алады немесе аударады; өз салымдарын еркін иемденеді.

Контокорренттік шот

Оң да, теріс те қалдық болуы мүмкін: клиент қажет болғанда шоттан қаражат алып қана қоймай, белгілі бір мерзімге несие де ала алады.

Тәжірибеде бұл айырмашылық біртіндеп азайып келеді: қазіргі кезде келісім бойынша депозиттік шоттардан да несие алу мүмкін. АҚШ-та мұндай шоттар трансакциялық немесе чектік шоттар деп аталады.

Негізгі артықшылық пен кемшілік

  • Артықшылығы: жоғары өтімділік және төлем құралы ретінде үздіксіз пайдалану мүмкіндігі.
  • Кемшілігі (салымшы үшін): пайыздың төмен болуы немесе мүлде төленбеуі.

Мұндай шоттар бойынша банк, әдетте, орталық банкте мерзімді салымдарға қарағанда көбірек міндетті резерв ұстауға тиіс, ал шот иелері қызмет көрсету үшін комиссия төлеуі мүмкін. АҚШ-та талап еткенге дейінгі шоттар бойынша пайыз төлеуге коммерциялық банктерге заңмен шектеу қойылған.

Жаңа формат: НАУ-шот

Салымшыларды сақтап қалу мақсатында банктер өтімділігі жоғары әрі есеп айырысуға ыңғайлы, сонымен қатар табыс әкелетін депозиттік шоттың жаңа түрін ұсынды. Ол НАУ-шот деп аталады және тек жеке тұлғаларға ашылады.

  • Үшінші тұлғаларға төлем жасау үшін есеп айырысу траттасын (қаражатты алу туралы бұйрықты) қолдануға болады.
  • Нарықтық мөлшерлемеге жақын пайыз төленуі мүмкін.
  • 1981 жылдан бастап АҚШ аумағында заң жүзінде кеңінен қолдануға рұқсат етілді.

Мерзімді салымдар

Мерзімді салымдар белгілі бір мерзімге (әдетте, бір айдан ұзақ) орналастырылады. Салымшы үшін негізгі мәні — қаражатты ұзақ мерзімге орналастыру арқылы жоғары пайыздық табыс алу. Банк үшін бұл ресурс тиімді, себебі ол қаражатты ұзақ уақыт бойы пайдаланып, қарыз алушыларға орналастыра алады.

Мерзімді салымдар ағымдағы төлемдерге арналмайды және, әдетте, талап еткенге дейінгі шоттар сияқты төлем құралы қызметін атқармайды.

Меншікті мерзімді салым

Қаражат алдын ала белгіленген күні қайтарылады. Сол күнге дейін банк оны өз қалауынша пайдаланады. Егер салымшы қаражатты мерзімінде алмаса, кейіннен шот талап еткенге дейінгі шот тәртібіне жақындайды.

Ескертуі бар мерзімді салым

Қаражатты кері алу үшін банкке алдын ала хабарлама беру талап етіледі. Тәжірибеде ескерту мерзімдері 1–3 ай, 3–6 ай, 6–12 ай және 1 жылдан жоғары болуы мүмкін; соған сәйкес пайыздық мөлшерлемелер де сараланады.

Жинақ салымдары

Депозиттердің үшінші түрі — жинақ салымдары. Ең кең тараған нысаны — жинақ шоты немесе жинақ кітапшасы бар шот. Шот иесі қаражат салу немесе кері алу кезінде жинақ кітапшасын ұсынуға тиіс.

Жинақ салымдары бойынша жоғарырақ пайыз төлеу халықтың жинақтарын банкте сақтауды ынталандыруға бағытталады. Мұндай салымдарды халық пен коммерциялық емес ұйымдар кеңінен қолданады.

Ерекшеліктері

  • Тұрақты мерзімі болмайды, алдын ала ескерту талап етілмейді.
  • Чек берілмейді.
  • АҚШ-та мерзімді салымдар құрамындағы ең ірі түрлердің бірі саналады.

Халықтың салымдарын тарту үшін жинақтардың түрлі нысандары қолданылады: ұтысқа байланысты, сыйлықпен, жастарға арналған мақсатты бағдарламалар және т.б. Көп жағдайда бұл өнімдер қосымша сервистермен (пошталық, телеграфтық, саудалық және т.б.) қатар ұсынылады.

Мерзімді депозиттік сертификаттар

Мерзімді салымдардың ерекше түрі — депозиттік сертификат. Бұл банкке тұрақты пайыздық мөлшерлемемен белгілі бір мерзімге қаражат енгізілгенін куәландыратын ақшалай құжат.

Ірі сертификаттар көбіне компанияларға, фирмаларға және ауқатты салымшыларға 100 мың АҚШ долларынан кем емес сомаға беріледі.

Екінші нарықта сатылуы мүмкін: берілетін және берілмейтін түрлері болады.

Қаражат мерзімі аяқталғаннан кейін сертификатты ұсыну арқылы алынады; мерзімі 14 күннен 18 айға дейін болуы ықтимал.

Халық үшін номиналы 500, 1000, 2500 доллар болатын, мерзімі 1 айдан 5 жылға дейін ұсақ жинақ сертификаттары шығарылуы мүмкін.

Ескерту: АҚШ-та корпорациялар мен коммерциялық ұйымдар үшін кәдімгі жинақ салымдары бойынша шекті сома ретінде 150 мың доллар сияқты шектеулер қолданылған тәжірибелер кездеседі.

Депозиттік емес ресурстар (қарыздық міндеттемелер)

Коммерциялық банктер депозиттерден бөлек депозиттік емес ресурстарды да өз бастамасымен тартады. Мұндай қаражаттар тартылған қаражаттар немесе жай міндеттемелер ретінде қарастырылады. Оларға банкаралық нарықтан қарыз алу, бағалы қағаздарды кері сатып алу шартымен сату (repo), вексельдерді есепке алу, орталық банктен қарыз алу, кепілмен операциялар, банктік облигациялар шығару және т.б. жатады.

Банкаралық нарық

Банкаралық нарықта орталық банктегі резервтік шоттармен байланысты депозиттер сатып алынып, сатылады. Міндетті минимумнан артық резерві бар банктер қысқа мерзімге пайызбен орналастырып, қосымша табыс табуға ұмтылады.

Қайта сатып алумен сату (Repo)

Repo келісімі қысқа мерзімді қарызды бағалы қағаздармен қамтамасыз ету арқылы береді. Міндетті шарт — қарыз алушының бағалы қағаздарды алдын ала белгіленген мерзімде және алдын ала келісілген бағамен қайта сатып алу міндеттемесі. Бұл өтімділікті реттеудің икемді құралы.

Орталық банктен қарыз алу

Ресурстар жетіспеген жағдайда коммерциялық банктер орталық банктен қарыз алады. Қазақстан тәжірибесінде бұл құбылыс жиі кездескен: 1993–1994 жылдары бірқатар банктер ресурс базасының едәуір бөлігін Ұлттық Банктің орталықтандырылған несиелері есебінен толықтырды.

Қорытынды

Коммерциялық банктің ресурс базасы негізінен тартылған қаражаттар есебінен қалыптасады, ал меншікті капитал тұрақтылықтың қорғаныс тірегі ретінде маңызды рөл атқарады. Депозиттік өнімдердің әртүрлілігі (талап еткенге дейінгі, мерзімді, жинақ салымдары, сертификаттар) банктерге өтімділік пен табыстылық арасындағы тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді, ал депозиттік емес ресурстар қысқа мерзімді қажеттіліктерді жедел жабудың қосымша арнасы болып табылады.