Бюджетпен есеп айырысу аудиті

Салықтық төлемдердегі ауытқулардың себептері

Салықтық төлемдерді есептеу және төлеу барысында ауытқулар жиі кездеседі. Бұған нормативтік салықтық актілер мен оларға енгізілетін өзгерістердің көлемінің өте үлкен болуы, бухгалтерлік персонал біліктілігінің жеткіліксіздігі, сату операцияларының дер кезінде және толық көрсетілмеуі, салық сомасын есептеу кезіндегі арифметикалық қателер және басқа да факторлар әсер етеді.

Салықтық төлемдерді есептеу дұрыстығын тексеру үшін аудитор, ең алдымен, негізгі ұғымдарды нақты білуі қажет.

«Бухгалтерлік табыс»

Табыс салығын шегергенге дейінгі заңды тұлғаның негізгі қызметінен және төтенше жағдайлардан алған табысы (немесе зияны).

«Салық салынатын табыс»

Салық заңнамасына сәйкес есепті кезең үшін анықталатын табыс (немесе зиян) сомасы.

Салық заңнамасы мен бухгалтерлік есеп талаптарының айырмашылықтарына байланысты бухгалтерлік табыс пен салық салынатын табыс арасында алшақтық пайда болады. Бұл айырмашылықтар пайда болу сипатына қарай екіге бөлінеді:

Тұрақты айырмашылықтар

Ағымдағы жылы пайда болып, келесі есепті жылдарда жойылмайтын айырмашылықтар.

Мысал

Бухгалтерлік табыс: 350 000 теңге
Айыппұл төленді: 30 000 теңге
Бағалы қағаздар сатудан зиян: 20 000 теңге

Бұл шығындар салық заңнамасына сәйкес шегерімге жатпайды. Сондықтан салық салынатын табыс жоғары болады:

350 000 + 30 000 + 20 000 = 400 000

Тұрақты айырмашылықтардың себептері: курстық айырмашылықтар, айыппұлдар, нормадан жоғары іссапар шығындарын өтеу және т.б.

Мерзімдік айырмашылықтар

Табыс пен шығынның кейбір баптарын тану мерзімдерінің (салықтық есеп пен бухгалтерлік есепте) сәйкес келмеуінен туындайтын айырмашылықтар.

Мысал

Табыстар

2005 ж.: 300 000 теңге өнім жөнелтілді, төлемі қабылданды
2004 ж. жөнелтілген өнім үшін 2005 ж.: 180 000 теңге түсті

Шығындар

2005 ж. есептеліп, төленді: 210 000 теңге
2004 ж. есептеліп, 2005 ж. төленді: 110 000 теңге

Бухгалтерлік табыс (2005)

300 000 − 210 000 = 90 000

Салық салынатын табыс

300 000 + 180 000 − 210 000 − 110 000 = 160 000

Мерзімдік айырмашылықтардың себептері: табыс пен шығынды тану қағидалары, есептелген, бірақ алынбаған табыс, төленбеген қарыздар.

Аудитор нені зерттейді және қандай әдістерді қолданады?

Айырмашылықтарды дұрыс анықтау үшін аудитор, ең алдымен, кәсіпорынның есеп саясатын зерттейді. Негізгі назар келесі мәселелерге аударылады:

Табысты тану әдісі (кассалық әдіс және есептеу әдісі)
Амортизацияны есептеу тәсілі және салықтық есептегі ерекшеліктер
ТМҚ (тауарлы-материалдық қорлар) бағалау әдістері
Мүліктің салықтық есебіне қатысты қағидалар

Тексеру барысында қолданылатын тәсілдер

Қайта есептеу
Қарама-қарсы тексеру
Операциялардың заңдылығы тұрғысынан тексеру

Тексеруде бақылауға алынатын негізгі бағыттар

Салық декларацияларындағы көрсеткіштердің бухгалтерлік есеп деректеріне сәйкестігі (әрбір декларация нысаны бойынша)
Талдамалық және топтамалық шоттар негізінде салық салу базасын анықтаудың дұрыстығы
Салық базасына әсер ететін қаржылық-шаруашылық операциялардың есепте толық әрі дұрыс көрсетілуі
Тауар алмастыру операцияларында тауар бағаларының дұрыс қолданылуы
Заңда белгіленген ставкалар мен жеңілдіктердің дұрыс қолданылуы (мысалы, ҚҚС — 15%, әлеуметтік салық — 15%)

Тексеру қорытындысы бойынша ұсыныстар

Келесі кезеңге есеп саясатына өзгерістер енгізу
Негізгі емес қызмет түрлері бойынша шығындарды қысқарту
Калькуляция баптарының құрылымын оңтайландыру

Салық тексерулері: мәні, қатысушылары және түрлері

Салық тексерулері — салық қызметі органдары жүзеге асыратын, Қазақстан Республикасы салық заңнамасының сақталуын бақылау рәсімі. Тексеруге ұйғарымда (нұсқамада) көрсетілген салық органы лауазымды адамдары, сондай-ақ осы Кодекске сәйкес тартылатын өзге адамдар қатыса алады.

Арнайы білім мен дағдыны талап ететін мәселелерді зерттеу үшін, қажет болған жағдайда, салық органы тексеру нәтижесіне мүдделі емес маманды тарта алады. Мамандандырылған қорытынды тексеру актісіне қоса беріледі.

Салық тексерулерінің негізгі түрлері

Құжаттық тексеру
Рейдтік тексеру
Хронометраждық зерттеу

Құжаттық тексерудің түрлері

Кешенді тексеру

Салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің барлық түрлері бойынша салық міндеттемелерінің орындалуын тексеру.

Тақырыптық тексеру

Салықтың жекелеген түрлері немесе нақты бағыттар бойынша міндеттемелердің орындалуын тексеру.

Міндетті зейнетақы жарналарын толық және уақтылы ұстап қалу және (немесе) аудару
Әлеуметтік аударымдарды Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына толық және уақтылы аудару
Банктердің және банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың міндеттемелері
Трансферттік бағаларды қолдану кезіндегі мемлекеттік бақылау
Акцизделетін тауарлардың өндірісі мен айналымын мемлекеттік реттеу

Қарсы тексеру

Салық органы салық төлеушінің операцияларының салық есебінде дұрыс көрсетілуі туралы қосымша ақпарат қажет болғанда, үшінші тұлғаларға қатысты жүргізілетін тексеру. Әдетте бұл салық төлеуші мен оның дебиторлары арасындағы өзара есеп айырысуды нақтылау үшін қолданылады.

Рейдтік тексеру нені қамтиды?

Рейдтік тексеру жекелеген салық төлеушілерге қатысты, Қазақстан Республикасы заңнамасының белгілі талаптарының сақталуын анықтау үшін жүргізіледі. Әдетте төмендегі бағыттар қамтылады:

Салық органдарында тіркеу есебіне қойылуы
Фискалдық жады бар бақылау-касса машиналарын қолданудың дұрыстығы
Лицензияның, біржолғы талонның және өзге рұқсат құжаттарының болуы
Акцизделетін тауарлар мен жекелеген қызмет түрлерін лицензиялау және айналым шарттарының сақталуы

Хронометраждық зерттеу

Хронометраждық зерттеу салық төлеушінің нақты кірісін және кіріс алуға байланысты нақты шығындарын айқындау мақсатында жүргізіледі. Ол уәкілетті мемлекеттік орган бекіткен тәртіпке сәйкес жүзеге асырылады.

Ереже: салық тексеруін жүргізу, заңда ерекше жағдайлар көзделмесе, салық төлеушінің қызметін тоқтатпауға тиіс.

Мерзімділік, ерекшеліктер және шектеулер

Жалпы мерзімділік

Кешенді тексеру — жылына 1 реттен жиі емес
Тақырыптық тексеру — жарты жылда 1 реттен жиі емес (бағытқа байланысты)

Шектеулер қолданылмайтын жағдайлар

Заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру немесе тарату, жеке кәсіпкер қызметін тоқтату жағдайлары
Салық төлеушінің өтініші негізінде ҚҚС бойынша есептен шығару (өтініш алынғаннан кейін 30 күнтізбелік күннен кешіктірмей)
Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт мерзімі аяқталуына байланысты тексерулер
Шағымды қарайтын орган шешімі негізіндегі қосымша тексерулер
Уәкілетті орган басшысының бұйрығымен жүргізілетін кезектен тыс тексерулер және қылмыстық іс жүргізу заңнамасында көзделген негіздер

Тексеру жүргізу мерзімдері

Негізгі мерзім: нұсқама тапсырылған күннен бастап 30 жұмыс күнінен аспайды
Құрылымдық бөлімшелері бар заңды тұлғалар үшін: 60 жұмыс күніне дейін ұзартылуы мүмкін
Ерекше күрделі мәселелер бойынша: жоғары тұрған орган мерзімді құрылымдық бөлімшесі жоқ заңды тұлғаға 50 жұмыс күніне дейін, бөлімшесі бар заңды тұлғаға 80 жұмыс күніне дейін ұзарта алады

Мерзімнің тоқтатылып тұратын кезеңдері

Салық органы құжаттарды сұратқан уақыт пен салық төлеуші оларды тапсырған уақыт аралығы
Халықаралық келісімдер бойынша шет мемлекеттерге ақпарат сұрау және жауап алу аралығы

Нұсқама (ұйғарым): қандай деректемелер болуы тиіс?

Салық тексеруін жүргізудің негізі — нұсқама. Онда, әдетте, келесі деректемелер көрсетіледі:

Нұсқаманың тіркелген күні және нөмірі
Нұсқама шығаратын салық органының атауы
Салық төлеушінің толық атауы
Салық төлеушінің тіркеу нөмірі
Тексеру түрі
Тексерушілердің (және тартылған өзге адамдардың) лауазымы, тегі, аты, әкесінің аты
Тексеру жүргізілетін мерзім
Құжаттық тексеруде — қамтылатын салық кезеңі

Рейдтік тексеруге қатысты

Нұсқамада тексерілетін аумақ учаскесі және тексеру барысында анықталатын мәселелер көрсетіледі.

Тақырыптық және қарсы тексерулерге қатысты

Тексерілетін салық/төлем түрі
Зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдарды толық және уақтылы ұстап қалу және (немесе) аудару
Банктердің міндеттемелерін орындауы
Трансферттік баға бақылауы
Акцизделетін тауарлар өндірісі мен айналымын реттеу
Салық төлеуші мен дебиторлар арасындағы өзара есеп айырысу

Нұсқамаға салық органының бірінші басшысы (немесе оны алмастыратын тұлға) қол қояды, ол елтаңбалы мөрмен расталады және белгіленген тәртіпке сәйкес арнайы журналда тіркеледі. Мерзім ұзарған, тексерушілер құрамы өзгерген немесе тексерілетін кезең ауысқан жағдайда қосымша нұсқама рәсімделеді.

Салық тексеруін аяқтау: акт және рәсімдер

Салық тексеруі аяқталғаннан кейін салық органы акт жасайды. Акт мазмұнында, әдетте, төмендегі деректер қамтылады:

Тексерудің жүргізілген орны және акт жасалған күн
Тексеру түрі
Тексеруші лауазымды тұлғалардың қызметі және жеке деректері
Салық төлеушінің (немесе салық агентінің) деректері
Орналасқан жері, банктік деректемелері және тіркеу нөмірі
Салық есептілігін, бухгалтерлік есептілікті және төлемдерді жүргізуге жауапты тұлғалар туралы мәліметтер
Алдыңғы тексерулер және бұрын анықталған бұзушылықтарды жою бойынша шаралар
Тексерілетін салық кезеңі және ұсынылған құжаттар туралы жалпы мәліметтер
Салық заңнамасы нормаларына сілтемемен бұзушылықтардың толық сипаттамасы
Тексеру нәтижелері

Акт салық төлеушіге тапсырылған күн — тексеру мерзімінің аяқталған күні болып есептеледі.

Егер бұзушылық анықталмаса, бұл туралы актіде тиісті белгі қойылады. Актіге қажет құжаттардың көшірмелері, есеп-қисаптар және тексеру барысында алынған өзге материалдар қоса тіркеледі.

Акт кемінде екі данада жасалып, тексеруді жүргізген лауазымды адамдар қол қояды. Бір данасы салық төлеушіге тапсырылады, ал салық төлеуші алғанын растауға міндетті.

Нәтиже бойынша шешім және хабарлама

Салық тексеруі актісіндегі нәтижелер негізінде салық органы салық төлеушіге (немесе салық агентіне) есептелген салықтар, бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер және өсімпұлдар туралы хабарлама шығарады.

Хабарламада көрсетілетін негізгі мәліметтер

Тіркеу күні және нөмірі (хабарлама және акт)
Салық төлеушінің деректері және тіркеу нөмірі
Есептелген сомалар (салықтар/төлемдер және өсімпұлдар)
Төлеу талабы және төлеу мерзімі
Тиісті төлемдердің деректемелері
Шағым жасау мерзімі мен орны

Егер салық төлеуші тексеру нәтижесіне шағымданбаса, хабарламада көрсетілген мерзімде талапты орындауға міндетті.

Камералдық бақылау және мониторинг

Камералдық бақылау

Камералдық бақылау — салық төлеуші ұсынған салық есептілігін және өзге құжаттарды зерттеу мен талдау негізінде салық органы тікелей жүргізетін бақылау. Ол салық органының орналасқан жері бойынша жүзеге асырылады.

Егер есептілікте қателіктер, мәліметтер арасындағы қайшылықтар анықталса немесе шағын бизнес субъектілері үшін көзделген шарттарды теріс пайдалану белгілері байқалса, салық төлеушіге қателіктерді өз бетінше түзету және/немесе жалпыға бірдей белгіленген салық салу тәртібіне көшу үшін хабарлама жіберіледі.

Салық төлеушілер мониторингі

Салық төлеушілер мониторингі нақты салық салынатын базаны айқындау, тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің) өзіндік құнын қалыптастырудың негізділігін талдау, сондай-ақ қаржы және валюта заңнамасының сақталуын және қолданылатын нарықтық бағалардың сақталуын бақылау мақсатында жүргізіледі.

Электрондық мониторинг

Бұл — электрондық цифрлық қолтаңбамен расталған электрондық құжат түрінде ақпарат беруге негізделетін мониторинг нысаны.

Мониторинг республикалық және аймақтық деңгейде жүзеге асырылады.