Қазақстан Республикасының 2002-2003 жылдарға әлеуметтік-экономикалық дамуын талдау
Аумақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлау тиімділігін талдау
Мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық саясаттың аймақтық аспектісі бүгінде ғылыми зерттеулерде ең әлсіз зерделенген бағыттардың бірі болып отыр. Аймақтық саясатты қалыптастыруда әртүрлі өңірлердегі халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасын теңестіру мүддесі айрықша маңызды. Бұл міндет қазіргі жағдайда бірінші орынға шығады, өйткені Қазақстанның аумақтық-әкімшілік бірліктері бірқатар көрсеткіштер бойынша елеулі айырмашылықтарға ие.
Еңбек нарығы
Жұмыссыздар саны бойынша облыстардың үлес салмағы 1,8%-дан (Қарағанды облысы) 20,3%-ға дейін (Оңтүстік Қазақстан облысы) ауытқиды.
Табыстар айырмашылығы
Облыстар арасында жан басына шаққандағы кірістің ең жоғары деңгейі ең төменгі деңгейден шамамен 4 есе артық.
Қоныстану тығыздығы
Орташа республикалық көрсеткіш 1 км²-ге 5,8 адам. Өңірлер бойынша бұл мән 17-ден (Оңтүстік Қазақстан облысы) 2 адамға дейін (Маңғыстау облысы) өзгеріп отырады.
Сонымен бірге Орталық және Оңтүстік аймақтардың ғылыми және ғылыми-техникалық әлеуеті жоғары, ал Солтүстік-шығыс және Батыс аймақтардың көрсеткіштерімен тікелей салыстыру қиын. Осындай айырмашылықтарды ескере отырып, аумақтық әлеуметтік-экономикалық даму жоспарлары мен аймақтық шаралар республиканың стратегиялық және жалпыұлттық мүдделерін басшылыққа алып, өңірлердің күшті жақтарын айқындап, облыстар мен аудандардың әлеуметтік-экономикалық даму деңгейін кезең-кезеңімен теңестіруге бағытталуы тиіс.
2002–2003 жылдардағы әлеуметтік-экономикалық даму динамикасы
Төмендегі деректер экономикадағы нақты сектор көрсеткіштерінің жыл сайын тұрақты өсім көрсеткенін байқатады.
| Көрсеткіш | 2000 ж., млрд тг | 2001 ж., млрд тг | 2002 ж., млрд тг | 2003 ж., млрд тг | 2003/2000, % |
|---|---|---|---|---|---|
| Өнеркәсіп өндірісінің көлемі | 1760,3 | 1880,2 | 2064,5 | 2235,8 | 127 |
| Ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі | 430,5 | 511,6 | 524,9 | 566,5 | 131,6 |
Өнеркәсіп
2003 жылы өнеркәсіп өндірісінің көлемі қолданыстағы бағалармен 2235,8 млрд теңге болды. Бұл 2000 жылмен салыстырғанда 27% артық. Өндіріс көлемінің өсімі 2001–2002 жылдармен салыстырғанда 2003 жылы республиканың барлық аймақтарында байқалды.
Ауыл шаруашылығы
2003 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі ағымдағы бағалармен 566,5 млрд теңгені құрап, 2000 жылмен салыстырғанда 31,6% өсті.
Барлық шаруашылық санаттарында өткен жылмен салыстырғанда малдың барлық түрлері мен құс басы артты. Негізгі өсім халық шаруашылықтары мен шаруа қожалықтарының үлесі есебінен қамтамасыз етілді.
Облыстардың көпшілігі мүйізді ірі қара, қой-ешкі басын көбейтті; 12 облыста шошқа мен жылқы, 11 облыста құс саны артты. Дегенмен, кейбір өңірлерде төмендеу де байқалды:
- Маңғыстау облысы: шошқа −33%, құс −65%, жылқы −3%.
- Қызылорда облысы: шошқа мен құс −5%.
- Атырау облысы: құс −5%.
2003 жылы республиканың барлық облыстарында мал шаруашылығының негізгі өнім түрлерін өндіру көлемі өсті.
Шағын бизнес
2003 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша республикада 189,0 мыңнан астам заңды тұлға тіркелді, оның 75%-ы жұмыс істеп тұрды.
- Шағын кәсіпорындар 91,8%
- Орта кәсіпорындар 7,0%
- Ірі кәсіпорындар 1,3%
Тіркелген заңды тұлғалардың ең жоғары үлесі Алматы қаласында (29,6%), одан кейін Оңтүстік Қазақстан (8,9%), Шығыс Қазақстан (7,5%), Қарағанды (7,0%) және Астана (6,4%) қаласында шоғырланған.
Негізгі қызмет түрлері бойынша: сауда және жөндеу (31,4%), жылжымайтын мүлік операциялары (12,8%), өнеркәсіп (9,3%), білім беру (8,2%), ауыл шаруашылығы (5,9%).
Жүк тасымалдау
2003 жылы жүк тасымалдаудың жалпы көлемі (көлік емес ұйымдар және коммерциялық тасымалдаумен айналысатын кәсіпкерлерді қоса есептегенде) 1540,1 млн тонна болды. Бұл 2002 жылмен салыстырғанда 9,6% жоғары.
Инвестициялар және құрылыс
Негізгі капиталға инвестициялар көлемі 1037,6 млрд теңгені құрады, бұл 2002 жылмен салыстырғанда 9,8% көп. 2003 жылы инвестиция көлемінің өсуі республиканың 13 аймағында байқалды.
Инвестициялық белсенділіктің ең жоғары өсімі Жамбыл облысында (2,9 есе), сондай-ақ Қостанай, Ақтөбе, Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Атырау, Батыс Қазақстан, Қызылорда және Алматы облыстарында (1,2–1,4 есе) тіркелді. Қарағанды облысы мен Алматы қаласында өсім 10–14% деңгейінде болды.
2003 жылы пайдалануға берілген тұрғын үйлер көлемі барлық аймақтарда өсті. Тұрғын үй құрылысы әсіресе Солтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарында қарқынды жүрді: іске қосу көлемі тиісінше 4,0 есе және 3,6 есе артты.
Сауда және қызметтер
Жедел деректер бойынша 2003 жылы бөлшек сауда тауар айналымының көлемі 838,3 млрд теңге болып, 2002 жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 9,9% өсті.
2003 жылдың қарашасында 84,1 млрд теңгенің тауарлары өткізілді. Тұрақты бағалармен есептегенде бұл 2002 жылғы қарашадағы деңгейден 9,9% жоғары.
Бағалар (инфляциялық өзгерістер)
2003 жылдың желтоқсанында бірқатар аймақтарда 2002 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда тұтыну тауарлары мен қызметтерінің бағалары өсті. Оңтүстік Қазақстан облысында тұтыну бағалары 6,9%-ға артты.
Бағаның ең жоғары өсімі тіркелген өңірлер:
- Ақмола облысы8,7%
- Жамбыл облысы8,6%
- Алматы қаласы8,5%
- Қызылорда облысы8,1%
- Маңғыстау облысы7,3%