Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктері
Адамгершілік тәрбиесі – қазіргі заман талабы
Оқушыларға әлемдік деңгейде білім мен тәрбие беру – қазіргі заманның басты талабы. Бұл заңды құбылыс: қоғам өмірінде адамгершілік бастамаларының рөлі артып, моральдық факторлардың ықпал аясы кеңейіп келеді.
Адамгершілікке тәрбиелеудің маңызды педагогикалық міндеттері – оқушылардың белсенді өмірлік ұстанымын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын қалыптастыру; сөз бен істің бірлігін сақтай білуге үйрету; адамгершілік нормаларынан ауытқуға жол бермеуге дағдыландыру.
Бастауыш сынып оқушысының болмысы
Бала мектеп табалдырығын алғаш аттағанда «бәрін білсем, үйренсем» деп үміттенеді. Нақтылы ойлауы толық қалыптаспаса да, ертеңгі азамат болуды қиялдайды.
Бастауыш сынып – қиын да күрделі кезең. Оқушылар әлі жас: ой-өрісі тарлау, тіл байлығы шектеулі болуы мүмкін. Сабақтан бұрын ойнағанды жақсы көреді; жылауы да, жұбануы да оңай. Ұрыс пен қатқыл сөзді көтере бермейді.
Тіл табысудың шарты
Баламен тіл табысу үшін ересек адам «баламен бала бола» білуі қажет: бірге ойнап, бірге күліп, бірге күй кешкенде ғана сенім пайда болады.
Сенімсіз білім – әлсіз нәтиже
Жылылық пен өзара түсіністік болмаса, «білім беремін» деу құмға сіңген сумен тең. Алдымен қарым-қатынас, содан кейін ғана талап.
Алғашқы сабақтардағы нәзік сәт
Сабақ басталды делік. Алдыңда көздері жәудіреп бір топ бала отыр. Олар мұғалімге бір жағынан сынай, бір жағынан үрке қарайды. Мұғалімнің қарым-қатынасы, мінезі, мектеп тұрмысының ерекшеліктері – бәрі де оларға әлі жұмбақ.
Сезімтал ұстаз алғашқы таныстықтың өзінде-ақ көп нәрсені аңғарады: шәкірттерінің ой-өрісі мен қабылдау қарқынын да бірден байқай алады. Баланың бәрі бірдей емес: кейбірі зейінді, айтқанды тез ұғады; ал кейбірінің аңғарымпаздығы төменірек болып, түсінгенін жеткізіп айтуы қиындау.
Жеке жұмыс неге қажет?
Қиналатын оқушымен көбірек жеке жұмыс жүргізу керек. Ол үшін баланың мінез-құлқын, психологиясын алдын ала зерттеп, жақсылап танып алу маңызды. Бұл сабақ үдерісінде үлкен көмек береді.
Көрнекілік: көру арқылы ұғындыру
«Мың рет айтып түсіндіргеннен, бір рет көзбен көрген абзал» деген ұлағатты сөз бар. Бұл жастағы балалар ұзақ сөзді ұната бермейді және ауызша айтылғанға бірден сене қоймайды. Көзбен көргені – ең сенімді дәлел.
Оқушы бейнені, затты немесе суретті көргенде, сол туралы түсінік қалыптасады: құрылысы, жалпы көрінісі, қалай қолданылатыны санасында берік сақталады. Ең бастысы – қызығушылығы артады.
Ұқсастыру мысалы
Цирктегі сиқыршыға үлкен де, кіші де қызыға қарайды: көз алдыңда бір заттан екінші зат «пайда болады». Егер сиқыршы оны көрсетпей, тек сөзбен сипаттап берсе, қызығы болар ма еді? Әрине, жоқ. Сабақтағы көрнекілік те дәл осындай әсер береді.
Өзара жұмыс және тәрбиелік тапсырмалар
Сабақта көрнекілікпен қатар, оқушылар арасында өзара жұмысты ұйымдастырудың да пайдасы зор. Мысалы, «Сыныпта кім дәптері мен оқулығын таза, ұқыпты ұстайды?» тақырыбында жұмыс жүргізілді.
Тақырыпты ашу жолы
Алдымен оқушыларға қағаздың қалай жасалатыны, кітап пен дәптерді дайындауға қанша адамның еңбегі сіңетіні интерактивті тақтадағы слайд арқылы түсіндірілді. Ақын Нәсіпбек Айтовтың қағаз туралы өлеңі мәнерлеп оқылды.
Тәрбиелік әсер
Көрініс пен әңгіме балаларға ерекше әсер қалдырды: олар еңбектің құнын сезініп, оқу құралын қадірлеуге ынталанды.
Жақсы әдетті бекітетін тақырыптар
- «Кім партада дұрыс отыра алады?»
- «Кім әдемі жазады?»
- «Сыныптың ең үздік оқушысы»
- «Мен қонақта болғанда»
- «Амандаса білу – үлкен әдептілік»
- «Үзілісте»
Жұмыстардың нәтижелері уақытында жарияланып отырды. Озық шыққан оқушылар мақтауға ие болып, марапатталды.
Қорытынды: жылылық, әділдік, ынтымақ
Бастауыш сынып оқушысына көп нәрсе қажет емес: мұғалімнің дұрыс әрі әділ көзқарасы, жылы сөзі – ең үлкен демеу.
Ата-ана мен мұғалім ынтымақпен біріксе, бүлдіршіннің жеке ерекшеліктерін ескеріп жүйелі жұмыс жүргізсе, тәрбие ісі әрдайым оң нәтижеге бастайды.