ҚҰНАНБАЙҰЛЫ АБАЙ (ИБРАҺИМ)

Құнанбайұлы Абай (1845–1904) — қазақтың ұлы ақыны, композиторы, философы, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушысы және оның алғашқы классигі. Ақынның шын аты — Ибраһим. Ол бұрынғы Қарқаралы уезіне қарасты Шыңғыс тауының баурайында дүниеге келген.

Абай Орта жүздің Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан билер әулетіне жатады. Әкесі — Өскенбайұлы Құнанбай, өз заманының атақ-даңқы алысқа кеткен беделді тұлғаларының бірі. XIX ғасырдың орта тұсындағы бір сайлауда патша өкіметі оны Қарқаралы уезінің аға сұлтандығына бекітеді.

Анасы — Ұлжан, Орта жүз Арғынның Қаракесек руынан, шешендігімен, тапқырлығымен, әзіл-оспағымен танылған шаншарлардың қызы. Осындай текті ортадан шыққан Абай жастайынан ерекше қабілетімен, зеректігімен көзге түседі. Баласына сын көзбен қарайтын әкесі одан үлкен үміт күтіп, медреседе төрт жыл оқығаннан кейін Абайды оқуынан шығарып алып, қасына ертіп, ел ісіне баули бастайды.

Әкесінің төңірегіндегі игі жақсылармен араласа жүріп, Абай өз халқының рухани мәдениетімен тереңірек танысады. Ол билер дәстүріндегі шешен сөйлеу мәнерін меңгеріп, ұтымды сөзімен, әділ төрелігімен елге танылады. Көп ұзамай, жетпісінші жылдардың басында Қоңыр Көкше атанған өңірге болыс болып сайланады.

Абай өлең шығаруды бала кезінен бастағанымен, қырық жасқа келген тұста ғана көркем әдебиетке шындап ден қойып, сөз өнерінің халық санасына тигізер ықпалын терең түсінеді. Орыс әдебиетімен танысуы оның дүниетанымына айрықша әсер етеді.

Абай поэзиясы негізінен лирикаға құрылған, поэма жанрына көп бара бермегені байқалады. Қысқа өлеңдерінің өзінде-ақ табиғат суретін, адам болмысын, мінез-бітімді дәл әрі әсерлі бейнелеуге аса шебер. Оның шығармаларынан қазақ жерінің болмысы да, ұлттық сипаты да айқын көрініп тұрады.

Абай ислам өркениеті тараған Шығыс елдерінің әдебиетімен жақсы танысып, өз шеберлігін одан әрі шыңдайды. Шығыстың екі хикаясын өлең тіліне түсіріп, «Масғұт» және «Ескендір» деген атпен жаңғыртады.

Ол ислам дінін өзінше түйсініп, діни танымға қатысты философиялық көзқарастарын да поэзия арқылы жеткізеді.

Абайдың дүниетанымы XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы экономикалық және ой-пікірдің прогресшіл бағытта дамуы ықпалымен қалыптасты. Ол орыстың төңкерісшіл демократтарының еңбектерін оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ойларын қорытып, қазақ өміріндегі маңызды мәселелерді түсіндіруге қолданады.

Дүниені тануда ол екі элементтің — сезім мен логиканың, түйсік пен ақылдың — өзара қатысын мойындайды. Сол себепті:

Кез келген халықтың тарих сахнасына шығуы — тек экожүйеге бейімделген біртектес өмір салтының нәтижесі ғана емес, сонымен бірге этникалық арман-аңсардың (идеалдың) тұтастығын да танытатын құбылыс.

Осы тұрғыдан алғанда, Абай сынаған еріншектік, дарақылық, жалқаулық, күншілдік, өтірік, өсек, мақтаншақтық, жағымпаздық, жікшілдік сияқты сорақылықтарды қазақ халқының туа біткен биогенетикалық қасиеті деп түсінуге болмайды. Бұл мінездер — Абай өмір сүрген кезеңдегі саяси-әлеуметтік қатынастардың тудырған салдары.

1891 жылдан бастап Абайдың басына ауыртпалық түсіп, қайғы бұлты сейілмей қояды. Сол жылы оның сүйікті інісі Оспан қайтыс болады. Одан кейін орысша әскери білім алған, үлкен үміт артқан ұлы Әбдірахман дүниеден өтеді. Бұл қазалардың ақын жүрегіне қаншалық ауыр тигені осы тақырыпқа арналған топтама өлеңдерінен айқын байқалады.

Уақыт өте келе соңғы тірегіндей болған, дарынды ақын ұлы Мағауия да қайтыс болады. Қабаттасқан қайғы-қасіреттен күрт қажыған Абай Мағауияның қазасынан қырық күн өткен соң, өзі де дүние салады.

Ақынның сүйегі Шыңғыстаудың ығындағы Жидебай қонысында, інісі Оспанның жанына жерленген. Бүгінде бұл мекен — қазақтың ұлы екі перзенті Абай мен Шәкәрімге деген ұрпақтың өшпес махаббаты мен ізгі құрметін айғақтайтын орын.

Онда сәулет өнерінің заманауи үлгісімен салынған, қос мұнаралы кешенді алып мазар бой көтерген.