Экология және денсаулық

Адамның көңіл-күйі мен өмір тіршілігі қоршаған ортаның жағдайымен өте тығыз байланысты. Табиғатқа және оның ресурстарына ойсыз араласу жер шары климатының өзгеруіне, Дүниежүзілік мұхиттардың ластануына, шөл және шөлейт аймақтардың кеңеюіне, ормандардың азаюына әкеліп отыр. Сонымен қатар қышқыл жаңбыр арқылы келетін күкірт пен азот оксидтерінің мыңдаған тоннасы жер бетіне түсіп, жануарлар мен өсімдіктерге, су жүйелеріне зиян келтіретіні белгілі.

Негізгі ой

Қоршаған ортадағы өзгерістер адамның денсаулығына тікелей әсер етеді: ауа, су, топырақ ластанса — аурулардың таралуы күшейеді.

Қалалық ауаның ластануы

Қалаларда атмосфера ауасының шаң, түтін, күл және зиянды газдармен (көміртек оксиді, күкіртті газ, азот оксидтері) ластануы жоғары деңгейде қалып отыр. Мұндай ластану тыныс алу жүйесі мен жүрек-қан тамырлары ауруларының жиілеуіне ықпал етеді.

Ластаушылар

Шаң, түтін, күл, көміртек оксиді, күкіртті газ, азот оксидтері.
Салдары

Тыныс алу жолдарының тітіркенуі, аллергия, созылмалы аурулардың асқынуы.

Мысал: Атырау өңірінің экологиялық ахуалы

Атырау өңірінің экологиялық жағдайы күрделі. Климат тым континенттік: қысы суық, желі қатты, жазы ыстық, жауын-шашын аз, құрғақшылық басым. Жаз бойы шақырайған күн радиациясы апталап соғатын желмен қосылып, ауаны одан әрі қыздырады.

Жасыл желек тапшылығы

6 жыл бұрын әр қала тұрғынына шаққандағы жасыл желек көлемі 5,3 м² болса, қазір 2 м²-ге дейін төмендеген. Норма бойынша бұл көрсеткіш 12 м² болуы керек.

Бұрын: 5,3 м²
Қазір: 2 м²
Норма: 12 м²

Су мен топырақ мәселелері

Облыста таза су көздері жоқтың қасы: шағын өзендер мен көлдер ластанған, су тазарту қондырғылары жеткіліксіз. Бұл факторлар көптеген аурулардың таралуына әсер етеді.

Ластанған су — жұқпалы және созылмалы аурулардың қаупін арттырады.
Топырақтағы химиялық заттар азық-түлік тізбегі арқылы адамға өтеді.

Қауіпті сигнал

Өңірде бұрын сирек кездескен аурулар көбейіп келеді: қатерлі ісік, жүрек талмасы, анемия сияқты дерттердің жиілеуі байқалады. Мұндай ауыр экологиялық жағдай Семей, Қызылорда, Павлодар, Ақтау және Арал өңірлерінде де кездеседі.

Сондай-ақ Азғыр және Тайсойған әскери полигондарынан ұшқан зымыран сынықтарының қалдықтарын жинау мен көму жұмыстары жеткіліксіз деңгейде жүргізіліп отыр. Бұл да экожүйеге және халық денсаулығына қосымша қауіп төндіреді.

Экология дегеніміз не?

«Экология» сөзі гректің oikos — «үй» (тұрақ, мекен) және logos — «ғылым» сөздерінен құралған. Дәл мағынасында экология — «өз үйіңдегі» организмдер туралы ғылым, яғни организмдер мен қоршаған орта арасындағы өзара байланыстарды зерттейтін сала.

Қазіргі түсінік

Экология тірі организмдердің қоршаған ортамен қатынасын, өмір сүру жағдайларын және бір-бірімен өзара байланысын зерттейді.

Табиғи ресурстар және олардың түрлері

Адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас — мәңгі әрі күрделі мәселе. Табиғат арқылы адамзат көптеген қажеттілігін табиғи ресурстар есебінен өтейді: атмосфералық ауа, су, топырақ, кен байлықтар, күн радиациясы, ауа райы, өсімдіктер мен жануарлар әлемі, жер қойнауындағы жылу энергиясы және басқа да қорлар.

Сарқылмайтын ресурстар

Негізінен планетаға қатысты сыртқы процестер мен құбылыстарға жатады: күн сәулесінің энергиясы, жел энергиясы, су толқыны, Ай мен Күннің тартылыс күшіне байланысты теңіз суының толысу-қайту энергиясы, климаттық ресурстар (атмосфералық ауа, жауын-шашын, жел), сондай-ақ жер қойнауындағы жылу.

Сарқылатын ресурстар

Қалпына келетін және қалпына келмейтін болып бөлінеді. Әсіресе пайдалы қазбалар — геологиялық дәуірлерде миллиондаған жылдар бойы түзілгендіктен, олардың орны қысқа мерзімде толмайды.

Қалпына келмейтін ресурстар

Қалпына келмейтін ресурстарға пайдалы қазбалар мен энергия тасымалдағыштары жатады: металл рудалары (қара, түсті, асыл, сирек кездесетін және радиоактивті металдар), бейметалл қосылыстар (металлургия, химия және өзге өндірістерге арналған шикізат), жерасты сулары, құрылыс материалдары (мәрмәр, құм, гранит және т.б.), мұнай, газ, көмір, жанғыш тақтатас және басқа да отын түрлері.

Мысал

Тас көмір — ежелгі дәуірлердегі өсімдіктердің фотосинтез өнімдерінің ұзақ геологиялық процестер арқылы жиналуынан пайда болған ресурс.

Ғалымдар болжамы (шамамен)

Алюминий рудасы

500–600 жыл
Темір

150 жыл
Мырыш

200–300 жыл

Тұтыну қарқыны жоғарылаған сайын бұл мерзімдер қысқаруы мүмкін.

Биоалуантүрлілік, орман және ластану қысымы

Табиғатты тиімді пайдалану қағидалары бұзылған сайын орны толмайтын ресурстар қатарына соңғы уақытта тұщы су мен оттегі сияқты аса маңызды қорлар да қосылып келеді. Соңғы 400 жыл ішінде жер бетінде құстар мен сүтқоректілердің 130 түрі жойылып кеткен. Қазірдің өзінде жойылу қаупі төнген өсімдіктердің, омыртқалы жануарлардың және кейбір жәндіктердің түрлері он мыңнан асады.

Жарамды жердің азаюы

Жылдан жылға ауыл шаруашылығына жарамды жер көлемі қысқарып келеді.

Тропиктік ормандар

Егістікке жер дайындау мақсатында Африкада тропиктік ормандардың шамамен 70%-ы, Азияда 50%-ы, Америкада 35%-ы жойылған.

Қышқылдану әсері

Атмосфера ауасының ластануы, әсіресе қышқылдану, орман экожүйелеріне айқын теріс әсер етеді.

Қазақстанда орман алқаптарының қысқаруы сексеуілді кесу және өрттермен байланысты. Бұл үрдістер табиғи тепе-теңдікті әлсіретіп, топырақ эрозиясын күшейтеді және шөлейттену қаупін арттырады.

Денсаулыққа төнетін негізгі қауіптер

Медицина қызметкерлерін, ғалымдарды және экологтарды ерекше алаңдататын мәселе — су, тағам және ауа арқылы адам организміне ауыр металдар мен химиялық қосылыстардың түсуі. Олардың қатарында сынап, қорғасын, кадмий, фосфаттар, нитраттар және нитриттер бар.

Назар аударатын жайт

Қатты тұрмыстық және өндірістік қалдықтардың көбеюі табиғатты ластау көлемін жыл сайын ұлғайтып отыр. Бұл — экологиялық тәуекелдің тұрақты түрде артуын білдіреді.

Қорғау шаралары және құқықтық негіз

Соңғы жылдары халық денсаулығын қорғауға бағытталған табиғи байлықтарды тиімді пайдалану, әсіресе су көздерін ластанудан және тұзданудан сақтау мәселелері бойынша бірқатар заңдар қабылданды.

Негізгі құжаттар

Қоршаған табиғи ортаны қорғау туралы заң
Су кодексі
Су қорғау ережелері

Экологияны сақтау — тек табиғатты қорғау емес, бұл ең алдымен адамның өмір сапасын және болашақ ұрпақтың денсаулығын қорғау.