Өнеркәсіптегі бухгалтерлік есеп
Өнеркәсіптегі бухгалтерлік есеп және негізгі принциптер
Бухгалтерлік есеп — ұйымның қаржылық ақпаратын белгілі бір әдістер мен тәсілдер арқылы есепке алып, өлшеп, өңдеп және пайдаланушыларға жеткізетін жүйе. Ол кәсіпорын қызметін толық бақылауға, басқарушылық шешім қабылдауға бағыт-бағдар беруге, алдағы жұмысты жоспарлауға және экономикалық талдау жасауға мүмкіндік береді.
Қамтылатын мәселелер
- Бухгалтерлік есептің міндеттері
- Шаруашылық субъектісінде есепті ұйымдастыру қағидалары
- Бухгалтерлік есеп туралы заң және стандарттар
Негізгі мақсат
Барлық операцияларды уақытылы есепке алу және олардың қазіргі талаптарға сай дұрыс орындалуын бақылау.
Негізгі бағыт
Есеп жұмысының сапасын арттыру, құжаттарды қарапайым әрі түсінікті ету және көрсеткіштердің пайдаланушыларға қолайлы берілуін қамтамасыз ету.
1) Бухгалтерлік есептің міндеттері
Кәсіпорындағы шаруашылық операциялардың тиімділігі мен заңдылығы, шығындардың орынсыз жұмсалмауы, материалдық құндылықтардың қатаң тәртіппен ұқыпты және тиімді пайдаланылуы — бухгалтерлік есепті жүргізудің басты міндеттерінің бірі.
Түйін
Бухгалтерлік есептің негізгі міндеті — халық шаруашылығының барлық салаларында нақты, тұжырымды және мемлекеттік талаптарға сай есеп жүргізуді қамтамасыз ету.
2) Шаруашылық субъектісінде бухгалтерлік есепті ұйымдастыру қағидалары
Қазақстандағы міндетті талап
Қазақстан Республикасы аумағында әрекет ететін барлық субъектілерге бухгалтерлік есеп жүргізу және қаржылық есептілік жасау міндеті жүктеледі.
Коммерциялық ұйымдар әртүрлі ұйымдық-құқықтық нысандарда құрылуы мүмкін (акционерлік қоғамдар, мемлекеттік кәсіпорындар және басқа да нысандар). Ерекше жағдайлар заң актілерімен айқындалады.
Субъектінің таңдауы
Шаруашылық жүргізуші субъектісі өзінің нақты жағдайына, көлеміне және қызмет түріне қарай бухгалтерлік есепті ұйымдастыруды дербес жүзеге асырады. Атап айтқанда, ол:
- бухгалтерлік жұмысты ұйымдастыру нысандарын анықтайды;
- есеп саясатын қалыптастырады;
- қаржылық және өндірістік есептің қолданылу аясын белгілейді;
- шаруашылық операцияларына бақылау тәртібін әзірлейді;
- есепті ұйымдастыруға қажет өзге де шешімдерді қабылдайды.
Жауапкершілік
Субъектіде бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға және операциялар орындалған кезде олардың заңдылығын сақтауға кәсіпорын басшысы жауап береді.
Құрылымдық бөлімшелерде бухгалтерлік есепті жүргізуге, әдетте, бас бухгалтер басшылық етеді.
Бухгалтерлік қызметтің мақсаты
Субъектіні жедел басқаруға қажетті ақпаратпен қамтамасыз ету, қаржылық нәтиже мен шаруашылық процестері туралы дұрыс әрі толық деректерді қалыптастыру, сондай-ақ мүдделі тұлғаларға стандарттарға сәйкес қаржылық есептілікті ұсыну.
Мүдделі тұлғалар қатарына инвесторлар, жабдықтаушылар, сатып алушылар, кредиторлар, мемлекеттік органдар, банктер және басқа пайдаланушылар жатады.
Есеп жүргізу кезінде қамтамасыз етілетін талаптар
- есепті кезең ішінде есеп саясатының сақталуы және белгіленген ережелерге сәйкес келуі;
- активтер мен міндеттемелерді түгендеу нәтижелерінің және барлық операциялардың есепте толық көрсетілуі;
- табыстар мен шығыстардың тиісті есепті кезеңге дұрыс жатқызылуы;
- әр айдың басындағы синтетикалық шоттар қалдықтарының аналитикалық есеп айналымымен сәйкестігі.
3) Бухгалтерлік есеп туралы заң және бухгалтерлік есеп стандарттары
Бухгалтерлік есеп стандарттары — кәсіпорында есеп жұмысын жүргізудің және құжаттарды дұрыс рәсімдеудің ережелер жүйесі. Әр стандарттың өз мақсаты, қолданылу аясы, негізгі ұғымдарының анықтамалары, күшіне ену уақыты және мазмұны болады.
Стандарт құрылымының негізгі бөлімдері
- Мақсаты: стандарттың не үшін қабылданғанын қысқаша сипаттайды.
- Қолданылу аясы: қай жерде қолданылатыны және қолданылмайтын жағдайлар көрсетіледі.
- Анықтамалар: негізгі терминдерге түсініктеме беріледі.
- Күшіне ену уақыты: қолдану басталатын күн белгіленеді.
- Мазмұны: есеп саясаты мен талаптар нақты ашылады.
Стандарт түрлері
Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік стандарттары екіге бөлінеді: халықаралық және ішкі (ұлттық).
Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарын (ХҚЕС) халықаралық комитет әзірлейді. Олардың негізгі мақсаты — қаржылық есептіліктің сапасын арттыру және оны біріздендіру.
Халықаралық стандарттардың (ХҚЕС) бағыттары
- қаржылық ақпаратты қалыптастыруға қойылатын талаптар;
- ақпараттық жүйені құру принциптері;
- ақпараттың сапалық сипаттамалары;
- қаржылық есептіліктің элементтері;
- өлшеу және мойындау критерийлері.
Қазақстандағы қолданылатын қағидалар
Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру «Бухгалтерлік есеп туралы заңға», Типтік шоттар жоспарына және Қазақстандық бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес жүргізіледі. Қазақстан стандарттарында төмендегі принциптер бекітілген:
- есептеу
- үздіксіздік
- түсініктілік
- мәнділік
- маңыздылық
- сенімділік
- әділетті әрі тура көрсету
- бейтараптық
- сақтық
- толықтылық
- салыстырмалық
- дәйектілік
Субъектінің есеп саясаты
1) Есеп саясатының түсінігі, ашылымы және құрылуы
Қазақстанның бухгалтерлік есеп стандарттары және сол стандарттар бойынша әзірленген әдістемелік ұсыныстар басқарушылық және қаржылық есепті жүргізудің жалпыға танылған тәсілдері мен әдістерін, ережелері мен қағидаларын белгілейді. Бұл нормалар әр кәсіпорынның техникалық базасына, шешілетін міндеттердің күрделілігіне және басқарушы қызметкерлердің біліктілігіне қарай нақтыланады.
Нормативтік негіз
Бухгалтерлік есеп жүйесін жүргізудің жалпы қағидалары мен ережелері нормативтік-құқықтық құжаттармен бекітіледі. Оларды іске асыру барысында нақты кәсіпорынның есеп саясаты белгілі бір жорамалдарға сүйенеді.
Есеп саясатын негіздейтін жорамалдар
- кәсіпорынның мүліктік дербестігі;
- қызметтің үздіксіздігі (кәсіпорын қызметін тоқтатпайды және көлемін күрт қысқартпайды деген ұстаным);
- есеп саясатын қолданудың жүйелілігі;
- шаруашылық қызмет фактілерінің мерзімдік анықтылығы.
Негізгі міндеті
Есеп саясатының басты мақсаты — кәсіпорын қызметін барынша шынайы көрсету және мүдделі пайдаланушылар үшін толық, объективті әрі сенімді ақпарат қалыптастыру.
Аспектілер
- Әдістемелік аспект: өнімнің өзіндік құнын есептеу, амортизация есептеу, активтер мен міндеттемелерді бағалау әдістері.
- Техникалық аспект: әдістерді синтетикалық шоттарда көрсету сызбасы және есеп регистрлерінде іске асыру тәртібі.
Кәсіпорын дербес айқындай алатын шешімдер
- келіп түскен негізгі құрал объектісін бағалау (БЕС №6)
- негізгі құралдардың амортизациясы
- негізгі құралдарды жөндеу тәртібі
- материалдық емес активтердің амортизациясы
- болашақ кезең шығыстары
- алдағы шығыстар мен төлемдер резервтері
- күмәнді қарыздар бойынша резервтер
- қаржылық инвестициялар есебі
- табысты тану қағидалары
- материалдар есебі
- басқарушылық есеп
- өндіріс шығындары және өзіндік құн калькуляциясы
- үстеме шығыстарды есептеу және тарату
- активтер мен міндеттемелерді түгендеу
- бухгалтерлік есеп нысаны
- іс жүзінде қолданылатын шоттар жоспары
- ішкі өндірістік есептілік
- есепті орталықтандыру деңгейі
- ішкі өндірістік бақылау
2) Есеп саясатын дайындау
№1 Бухгалтерлік есеп стандартында бухгалтерлік есеп принциптері негізінде кәсіпорынның есеп саясатының түсінігі, құрылымы және ашып көрсету тәртібі белгіленген.
Кәсіпорынның есеп саясаты ұйым құрылған кезде әзірленеді. Оны дайындаумен бас бухгалтер немесе арнайы есеп бөлімі айналысады.