Казіргі кездегі салық кодексіндегі өзгерістерді талдау
Салық кодексіндегі өзгерістер: мақсат, қағидат және күтілетін нәтижелер
Қазіргі кезеңде Қазақстандағы салық жүйесін жаңарту мәселесі мемлекеттік экономикалық саясаттың негізгі бағыттарының бірі ретінде қарастырылады. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру — мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» екені атап көрсетіліп, макроэкономикалық саясаттың басымдықтары ретінде қаржылық тұрақсыздық тәуекелдеріне қарсы жедел әрі жүйелі әрекет ету қажеттігі айтылды.
Жолдауда Үкімет, Ұлттық банк және қаржылық бақылау органдары халықаралық нарықтардың Қазақстан экономикасына деген сенімін нығайтуға бағытталған тиімді тетіктерді қалыптастыруы тиіс екені көрсетілді. Осы міндеттердің маңызды бөлігі — салық жүйесін ел дамуының жаңа сатысындағы талаптармен сәйкестендіру.
Неліктен жаңа Салық кодексі қажет болды?
Қолданыстағы Салық кодексі белгілі бір кезеңде экономикалық өсімге оң ықпал еткенімен, уақыт өте оның әлеуеті іс жүзінде таусылғаны айтылды. Негізгі мәселелердің бірі — кодексте 170-тен астам жеңілдік пен преференцияның болуы және олардың тұрақты әрі жүйесіз ұлғаюы.
Жаңғырту және әртараптандыру
Жаңа кодекс экономиканы жаңғыртуға, өндірісті күшейтуге және шикізаттық емес сектордың үлесін арттыруға бағытталуы тиіс.
«Көлеңкеден» шығу
Бизнес үшін ашық жұмыс істеуді ынталандыратын ережелер енгізу арқылы «көлеңкелі» айналымды қысқарту көзделді.
Тікелей қолданылатын заң
Нормаларды еркін түсіндіруге жол бермей, әкімшілендіру сапасы мен салық төлеуші мүддесінің теңгерімін қамтамасыз ету қажет болды.
Негізгі мақсаттардың бірі — шикізаттық емес секторға, әсіресе шағын және орта бизнеске түсетін жалпы салықтық ауыртпалықты төмендету. Бюджет шығындарының орны өндіруші сектордың экономикалық қайтарымын арттыру есебінен өтелуі тиіс деген ұстаным айтылды.
2008 жылғы таныстырылым және институционалдық жаңалықтар
2008 жылғы 8 қыркүйекте ҚР Парламенті Мәжілісінде жаңа Салық кодексі жобасының таныстырылымы өтті. Экономика және бюджеттік жоспарлау министрі Бақыт Сұлтанов жоба Мемлекет басшысының Жолдауына сәйкес әзірленгенін және онда экономиканы жаңғырту, әртараптандыру, сондай-ақ бизнестің «көлеңкеден» шығуына ықпал ететін шаралар қамтылғанын баяндады.
Консультациялық кеңес құру
Жобада салық салу кезінде туындайтын даулы және түсіндірмесі көмескі мәселелерді жедел шешуге арналған Консультациялық кеңес құру ұсынылды. Кеңесті ҚР Премьер-Министрі басқаруы тиіс болды.
- Нақтыланбаған тұстар мен қайшылықтарды қысқа мерзімде жою.
- Салық міндеттемелерін орындаудағы түсіндіру бірізділігін күшейту.
- Салықтан жалтарудың ықтимал жолдарын алдын ала анықтап, шектеу.
Негізгі салық мөлшерлемелері мен әкімшілендіру бағыттары
Қосылған құн салығы (ҚҚС)
2009 жылы ҚҚС мөлшерлемесі 12% деңгейінде белгіленетіні айтылды. Бұл көрсеткіш халықаралық тәжірибедегі стандартты мөлшерлемелермен салыстырғанда төмен деңгейдің бірі ретінде бағаланды.
Сонымен қатар бұрынғы жеңілдіктердің жиынтығының орнына есепке жатқызылған ҚҚС есептелген сомадан асып кеткен жағдайда артық соманы бірыңғай автоматты түрде қайтару тетігін енгізу ұсынылды. 2012 жылы тәуекелдерді басқару жүйесіне сүйене отырып, дебеттік сальдоны автоматты қайтару жүйесін толық енгізу көзделді.
Қазақстанда өндірілмейтін қондырғылар мен жабдықтарға қатысты жеңілдіктер 2012 жылға дейін сақталатыны да атап өтілді.
Корпорациялық табыс салығы (КТС)
Жобадағы ең ірі өзгерістердің бірі — КТС мөлшерлемесін кезең-кезеңімен төмендету ұсынысы:
- 2009 жылғы 1 қаңтардан бастап: 30%-дан 20%-ға дейін.
- 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап: 20%-дан 17,5%-ға дейін.
- 2011 жылғы 1 қаңтардан бастап: 15% деңгейіне көшіру.
Бұл өзгерістер арқылы салық жүктемесін төмендетіп, кәсіпкерліктің дамуына қосымша серпін беру көзделді.
Әлеуметтік салық
Үкімет әлеуметтік салықты 11% деңгейінде белгілеуді ұсынды (қолданыстағы шкала: 5–13%). Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына аударылатын сомалар ескерілген жағдайда, бюджетке түсетін нақты мөлшерлеме:
Мұнай-газ секторы және жер қойнауын пайдалану
Таныстырылым барысында 2009 жылы Қазақстанда 72 млн тоннаға жуық мұнай мен газ конденсаты өндіріледі деген болжам айтылды. Сонымен бірге, пайдалы қазбаларды өндіруге салынатын салық бойынша 2009 жылы өндірілетін мұнайдың шамамен 44 млн тоннасына салық салынатыны хабарланды.
Депутаттық сауалдарда өнімді бөлу туралы келісімшарт (ӨБК) жасасқан ірі жер қойнауын пайдаланушылардың режимі мен жалпы салық ауыртпалығының әділдігі мәселелері көтерілді. Министрдің айтуынша, өзгерістер нәтижесінде мұнай саласындағы жер қойнауын пайдаланушылар үшін салық ауыртпалығының коэффициентін 49%-дан 62%-ға дейін арттыру мүмкіндігі қарастырылды.
Сондай-ақ 2012 жылға қарай мұнай өндіру көлемінің едәуір өсімі күтілетіні айтылды.
Күтілетін әсер: экономика, бизнес және әкімшілендіру
Жаңа Салық кодексін қабылдау экономиканың тұрақты дамуына және әртараптануына жағдай жасап, «көлеңкелі» секторды қысқартуға, инвестициялық климатты жақсартуға және капитал ағымын ынталандыруға бағытталған.
ШОБ үшін негізгі басымдық
Шағын және орта бизнеске түсетін салықтық жүктемені төмендету, әкімшілік кедергілерді қысқарту және ашық жұмыс істеуге ынталандыру — жобаның өзегіндегі міндеттер ретінде көрсетілді.
Әкімшілендірудің ашықтығы
Кодексті тікелей қолданылатын заң қағидаттарына жақындату, салық органдары әрекеттерін нақты регламенттеу және салықтық бақылау жүйесін күшейту сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға және салық төлеушілермен өзара іс-қимылды жақсартуға мүмкіндік береді.
Қолданысқа енгізу мерзімі
Жоба Мемлекет басшысының тапсырмасымен әзірленіп, Мәжілісте талқыланды. Негізгі фискалдық құжаттың 2009 жылғы 1 қаңтардан бастап заңды күшіне енуі жоспарланды.
Қоғамдық талқылаулардың өзекті сұрағы да айқын болды: жаңа кодекс салық саласына нақты қандай өзгерістер әкеледі және кәсіпкерліктің дамуына тұсау болатын әкімшілік кедергілерді жою үшін қандай мүмкіндік береді?
Маңызды түйін: реформаның логикасы — әділ әрі түсінікті ереже, әкімшілендіру сапасы және шикізаттық емес секторды қолдау арқылы экономиканы сапалы өсімге шығару.
ҚҚС бойынша модельді жаңарту туралы
ҚҚС мөлшерлемесін 13%-дан 12%-ға төмендетумен қатар, ҚҚС салудың еуропалық классикалық моделіне көшу арқылы негізгі салықтық рәсімдерді жаңарту жоспарланды. Бұл халықаралық тасымал экспортына және ішкі айналымдағы салық салуға қатысты нормаларды нақтылауға бағытталды.
Мемлекет үшін
Салық салу тәртібін жеңілдету арқылы әкімшілендіру тиімділігін арттыру және экономикалық белсенділікті ынталандыру.
Бизнес үшін
Айналым қаражатына түсетін қысымды азайту, есептілікті ықшамдау және ашық қызметті қолдайтын орта қалыптастыру.
Нәтиже ретінде
«Көлеңкелі» айналымды қысқарту және экономиканың шикізаттық емес секторына түсетін салықтық жүктемені төмендету.