Ақша айналысының заңы

Ақшаның айналысы бірқатар объективті заңдылықтарға бағынады. Солардың негізгілері ретінде Коперник–Грешем заңы, Фишер формуласы және «Кембридж теңдеуі» қарастырылады.

Коперник–Грешем заңы

Бұл заң XVI ғасырда бір-бірінен тәуелсіз түрде поляк ойшылы Николай Коперник және ағылшын банкирі Томас Грешем тарапынан тұжырымдалған. Заңның мәні: егер айналымда бір мезгілде ақшаның бірнеше түрі болса, онда «нашар» ақша «жақсы» ақшаны айналымнан ығыстырады.

«Жақсы» ақша (құны тұрақтырақ) көбіне жинақ ретінде сақталып, айналымнан уақытша шығып қалады.

«Нашар» ақша (құнсыздануға бейім) күнделікті сауда-саттықта, төлем жасауда белсендірек қолданылады.

Бір ақша бір аймақта «жақсы», ал басқа аймақта «нашар» болуы мүмкін. Мысалы, 1990-жылдардың ортасында Ресейде рубль мен АҚШ доллары қатар қолданылды: халық көбіне тұрақсыз рубльмен есеп айырысып, долларды жинақ ретінде ұстады. Ал Украинада жергілікті валюта салыстырмалы тұрақты болған кезеңдерде ресейлік рубльді жинақ құралы ретінде қолдану жағдайлары кездескен.

Фишер формуласы (айырбас теңдеуі)

Американдық экономист Ирвинг Фишер нарықтық шаруашылықтың қалыпты қызмет етуі үшін айналымдағы ақша көлемін айқындауға мүмкіндік беретін тәуелділікті ұсынды:

M · V = P · Q

M — айналымдағы ақша массасы
V — ақшаның айналым жылдамдығы
P — баға деңгейі
Q — сатылған тауарлар мен көрсетілген қызметтер көлемі

Теңдеудің сол жағы — экономикада төленген ақшаның жалпы көлемін, ал оң жағы — сатылған өнімнің ақшалай құнын (ақшаға сұраныс) көрсетеді.

Ақша айналысының жалпы заңы

M = (P1Q1 − P2Q2 − D1 − D2) / V

M — айналымға қажетті ақша саны
P1Q1 — айналымдағы тауарлар мен қызметтердің бағалар сомасы
P2Q2 — төлем мерзімі жетпеген, несиеге сатылған тауарлардың бағалар сомасы
D1 — қарыздық міндеттемелер бойынша төлемдер сомасы
D2 — өзара талаптарды (екіжақты) өтеу арқылы өтелген төлемдер сомасы
V — ақшаның айналым жылдамдығы

«Кембридж теңдеуі» (А. Пигу)

Фишер формуласында ақшаға қажеттілік тауар айналымының көлемімен байланысты түсіндірілсе, «Кембридж теңдеуі» ақшаға сұранысты адамдардың өз байлығының бір бөлігін ақша түрінде ұстау ниетімен сипаттайды. Мұнда ақшаның артықшылығы — оны тез әрі шығынсыз түрде кез келген тауарға айналдыру мүмкіндігі.

M = K · P · Q

K — табыстың (өндірілген өнімнің) ақша түрінде ұсталатын үлесі
P · Q — өндіріс (немесе табыс) көлемінің ақшалай көрінісі

Бұл теңдеуде де оң жақ бөлік ақшаға сұранысты, ал сол жақ бөлік ақша ұсынысын көрсетеді. Фишер формуласы мен «Кембридж теңдеуі» экономикалық саясатта ақша массасының қажетті көлемін бағалауға бағыт беретін маңызды құралдар ретінде қарастырылады.

Кассалық қалдық теориясы

Кассалық қалдық теориясы көбіне «Кембридж теңдеуі» атауымен белгілі. Бұл тәсіл бойынша ақшалай қаражаттың белгілі бір бөлігі (кассалық қалдық) жеке және заңды тұлғалардың қолында сақталып, шаруашылық айналымына қатысушылардың төлем қабілетін қамтамасыз етеді.

Ақшаға сұраныс себептері және монетаристік көзқарас

Қазіргі заманғы талдауда ақшаға сұраныстың негізгі уәждері ретінде мыналар жиі аталады:

трансакциялық (күнделікті төлемдер үшін);
спекулятивтік (қаржылық активтер арасындағы таңдауға байланысты);
сақтық (қауіпсіздік) уәжі (күтілмеген жағдайларға қор ретінде).

Дж. М. Кейнс пайыздық мөлшерлеме төмендеген кезеңдерде капитал шығынынан қауіптену спекулятивтік мінез-құлықты күшейтетінін көрсеткен. Пайыздық мөлшерлеме ақшаны ұстау шешіміне әсер етеді: балама табыстылығы жоғарылаған сайын ақша түрінде ұстау үлесі азаюы мүмкін.

Инфляция жағдайында ақшаға сұраныс көбіне байлықты сақтаудың портфельдік таңдауы ретінде қарастырылады. Бұл жерде «трансакциялық ақша» (әдетте M1) тікелей табыс әкелмейді, ал оны ұстаудың балама құны пайыз мөлшерлемесімен өлшенеді. П. Самуэльсон атап өткендей, M1 мен M2 агрегаттарының динамикасы жиынтық сұранысты талдауда маңызды орын алады.

Кембридж нұсқасының ықшам түрі: k коэффициенті

Кассалық қалдық тұрғысынан «Кембридж теңдеуі» жиі ықшам түрде беріледі:

M = k · P · V

Мұндағы k — жинақтау (ақшаны ұстау) коэффициенті. Ол ақшаны қолда ұстайтын үлесті сипаттайды және кей жағдайда 1 / V түрінде түсіндіріледі.

Мысал

Егер PV = 500 млрд доллар және k = 1/5 болса, онда M = 500 / 5 = 100 млрд доллар.

Бұл логика бойынша V және k бір-бірімен байланысты: ақша айналымы жылдамдаған сайын (V өссе), әдетте ақша түрінде ұсталатын үлес төмендейді (k азаяды).

Пайыз мөлшерлемесі және кассалық қалдық

Кассалық қалдықтың мөлшеріне әсер ететін негізгі факторлардың бірі — пайыз мөлшерлемесі (r). Пайыз мөлшерлемесі өскен кезде ақша ұстаудың балама құны артады, сондықтан k коэффициенті төмендеуі мүмкін; ал пайыз төмендесе — керісінше. Сондай-ақ пайыз өскен сайын ақша айналымы жеделдеуі ықтимал деген тұжырым қолданылады.

Монетаристік тәсіл байлықты әртүрлі активтер арасында бөлу шешімін алдыңғы орынға шығарады. Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы, депозиттер және өзге активтердің табыстылығы ақшаға сұраныстың құрылымын өзгертеді. Ақша ұсынысындағы және активтер нарығындағы күрт өзгерістер экономикада құлдырау мен тоқырау тәуекелін күшейтуі мүмкін.

Байлықты қалыптастыру (портфельдік) тәсілдің жазбасы

Md = f(rb, rc, π, h, y)

Md — кассалық қалдыққа (ақшаға) нақты сұраныс
rb, rc — депозиттер мен бағалы қағаздар бойынша күтілетін табыстылық
π — күтілетін инфляция (бағаның өсу қарқыны)
h — ұлттық табыс/байлықтың құрылымдық параметрі (тәуекел және өтімділік сипаттары)
y — нақты табыс (өндіріс көлемі)

Бұл жазба ақшаға сұранысты тек төлем жасау қажеттілігімен емес, байлықты сақтаудың баламалары және олардың табыстылығымен де байланыстыра түсіндіреді.