Бала құқықтары
Халықаралық құжаттар және ортақ міндет
Бала құқықтары, оның өміріне, дамуына, білім алуы мен тәрбиесіне қамқорлық көрсету — әрдайым бүкіләлемдік мәселе. Бұл бағытта бірқатар халықаралық құжаттар қабылданды: Бала құқықтары декларациясы (1959), Бала құқықтары жөніндегі конвенция (1989), Балалардың тіршілігін сақтау, қорғау және дамыту декларациясы (1990), Ымырашылдық принциптері декларациясы (1995), Әлем мәдениеті жөніндегі декларация (1998) және басқа да құжаттар.
Осы құжаттарда қоғамда бала құқықтарының үстемдігін қамтамасыз ету, балаларда ымырашылдық пен зорлық-зомбылыққа бармау көзқарасын қалыптастыру, сондай-ақ тыңдай білу және зер сала қабылдау дағдыларын дамыту қажеттігі жария етілді.
Құжаттарда белгіленген бағдарламалар барлық аймақтардағы халықтар үшін бірдей маңызды және оларды орындау — ортақ жауапкершілік ретінде қарастырылады.
Тәрбие туралы ЮНЕСКО түсіндірмесі
Адам құқықтары мен негізгі еркіндіктер рухындағы тәрбиенің мақсаттары, принциптері мен мазмұны БҰҰ-ның білім, ғылым және мәдениет жөніндегі Бас конференциясының «Халықаралық қатынастар, өзара түсіністік және бейбітшілік рухындағы тәрбие, сондай-ақ адам құқықтары мен негізгі еркіндіктерін құрметтеу рухындағы тәрбие жөніндегі» ұсынымдарында (Париж, 1974 ж. қараша) жарияланған.
Сонымен қатар бұл ұстаным Еуропалық Кеңеске мүше мемлекеттер Министрлер комитетінің № R (85)7 «Адам құқықтарын мектепте оқыту туралы» құжатымен (14 мамыр, 1985 ж.) бекітілді.
Тәрбие ұғымының кең анықтамасы
ЮНЕСКО ұсынымдарында тәрбие былайша түсіндіріледі: «Тәрбие — ұлттар мен халықаралық қауымдастық шеңберінде және олардың игілігі үшін жеке тұлғалар мен әлеуметтік топтардың өз дарынын, қабілеттерін және білімдерін саналы түрде дамытуына мүмкіндік беретін бүкіл қоғамдық өмір процесі».
Бұл процесс бір реттік шарамен шектелмейді: ол үздіксіз әрі қоғам өмірінің барлық саласына тарайтын құбылыс ретінде қарастырылады.
Тәрбие мазмұнының негізгі принциптері
Аталған құжаттың тиісті баптарында тәрбиенің мазмұнына қатысты аса маңызды мәселелер нақты көрсетілген. Олардың өзегі — адамды құқықтық және гуманистік мәдениетке бейімдеу, өзара түсіністік пен ынтымақтастықты күнделікті тәжірибеге айналдыру.
-
Мәдениеттерді түсіну және құрметтеу
Барша халықтардың мәдениетін, өркениетін, құндылықтарын және өмір салтын өз ұлтыңның мәдениетімен қатар танып, өзге мәдениеттерді түсіну және құрметтеу.
-
Ғаламдық өзара тәуелділікті сезіну
Халықтар мен ұлттар арасындағы күннен күнге артып келе жатқан әлемдік өзара тәуелділікті ұғыну.
-
Қарым-қатынас пен ортақтасу қабілеті
Өзгелермен ашық сөйлесу, пікір алмасу, ынтымақтаса әрекет ету мәдениетін қалыптастыру.
-
Құқықтармен қатар міндеттерді түсіну
Жеке тұлғалардың, әлеуметтік топтардың және халықтардың өз құқықтарын ғана емес, бір-біріне жүктейтін міндеттерін де аңдау.
-
Халықаралық ынтымақтастықтың қажеттігі
Халықаралық ынтымақтастық пен қызметтестіктің маңызын түсіну және соған дайын болу.
Бұл бағыттағы тәрбие адамгершілік тәрбиемен, бейбітшілікке бағдарланған тәрбиемен және мәдениетаралық тәрбиемен өзара тығыз байланысты. Олардың барлығы ұлттық және әлемдік мәдениетті меңгеру негізінде іске асады.
Бала құқықтары жөніндегі Конвенцияның өзегі
Педагогикалық тұрғыдан аса маңызды құжаттардың бірі — Бала құқықтары жөніндегі конвенция. Қазақстан Республикасында бұл Конвенция ресми түрде бекітіліп, қабылданды.
Төрт негізгі талап
- баланың өмір сүру құқығын қамтамасыз ету;
- даму құқығын қолдау;
- қорғану құқығын қорғау;
- қоғам өміріне белсенді қатысу құқығын іске асыруға жағдай жасау.
Ересек–бала қарым-қатынасының өлшемі
Конвенцияда ересектердің балалармен қарым-қатынасына қатысты жалпыадамзаттық мәдениетке сүйенген адамгершілік-инабаттық қағидалар айқындалады.
Негізгі ұстаным — қарым-қатынасты гуманистік негізде құру: бала тұлғасын құрметтеу, оны аялау, оның ой-пікірі мен көзқарасын қолдап-қуаттау және осының бәрін ізгілік тәрбиесінің өзегіне айналдыру.
Қазақстандағы іске асыру қадамдары
Бала құқықтары жөніндегі БҰҰ Конвенциясының қағидаларын, сондай-ақ баланың тіршілігін, қорғанысын және дамуын қамтамасыз ету туралы дүниежүзілік декларацияны және оны іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспарын орындау мақсатында Қазақстан Республикасы Үкіметі тиісті қаулылар қабылдады.
Осыған сәйкес республикалық бағдарламалар әзірленіп, Сара Назарбаева бастаған «Бөбек» қоры және балаларға қамқорлықты өз міндетіне алған өзге де қоғамдық ұйымдар жұмысын бастады.
Түпкі мәні
БҰҰ-ның негізгі құжаттарында жарияланған ережелердің өзегі бір қағидаға тоғысады: білім мен тәрбие толықтай тұлға дамуына, сондай-ақ адам құқықтары мен негізгі еркіндіктерді құрметтеуге бағдарлануы тиіс.