Қазақша рефераттар

Әлеуметтік-демографиялық процестердің бағасы

Халық саны: ұғымы, динамикасы және санақтағы категориялар

Халық саны — белгілі бір территорияда нақты бір уақытта өмір сүретін адамдардың жиынтығы. Әрбір уақыт кезеңіндегі халық саны алдыңғы және кейінгі кезеңдермен бірдей болмайды: ол ұдайы өндіріс пен сыртқы миграция ықпалына байланысты үздіксіз өзгеріп отырады.

Бұл өзгерістер демографиялық динамиканы сипаттайды: халық саны артса — өсім, азайса — кему байқалады. Динамика әдетте өсу (көбею) қарқынымен және белгілі бір кезеңдегі абсолюттік өзгеріс шамасымен өлшенеді.

Санақ тәжірибесіндегі негізгі категориялар

  • Нақты халық саны — санақ жүргізіліп жатқан кезеңде белгілі бір аумақта, тұрғын үйде уақытша тұратындар мен одан тыс жерде жүргендерді қоса алғанда тіркелетін адамдар.
  • Үнемі тұратын халық саны — белгілі бір аумақта тұрақты тұратын, бірақ санақ кезеңінде уақытша қатыспаған адамдарды ескеретін көрсеткіш.

Халық санының өзгеруі: табиғи өсім және миграция

Қай елде немесе ауданда болмасын, халық саны демографиялық процестердің (саны, құрамы, орналасуы) әсерінен үздіксіз өзгеріп отырады. Бұл өзгеріс негізінен екі факторға тәуелді:

  • Табиғи қозғалыс (туу мен өлім нәтижесі).
  • Миграциялық қозғалыс (келу мен кету нәтижесі).

Табиғи өсім (немесе кему) және миграциялық өсім (немесе кему) қосылып, халық санының жалпы өсімін (немесе кемуін) қалыптастырады.

Халық құрылымының өзгеруі: құрам және топтастыру

Өзгеріс тек халық санына ғана тән емес: халық құрылымы да уақыт өте жаңарып отырады. Дегенмен, құрылым ұғымын халықтың жай ғана құрамымен теңестіруге болмайды.

Құрам — халықты адамдар жиынтығы ретінде сипаттайтын элементтердің (белгілердің) номенклатурасы. Демографиялық құрам халықты жынысы (ер/әйел) және басқа да белгілер бойынша бөлуді қамтиды.

Жас құрылымы бойынша халық әртүрлі топтарға жіктеледі. Мысалы, еңбекке қабілеттілігіне қарай халықты үш топқа бөлуге болады:

1) Еңбекке қабілетті жастар

Еңбек жасына әлі толық кірмеген жас топтары.

2) Еңбекке қабілетті халық

Экономикалық белсенділіктің негізгі бөлігін құрайтын жас топтары.

3) Жасы үлкен еңбекке қабілеттілер

Еңбек жасынан жоғары немесе соған жақын топтар.

Жас бойынша стандартты топтастыру

Әдетте халық жынысы мен жасы бойынша бір жылдық немесе 5 жылдық интервалдармен топтастырылады. Кең қолданылатын стандарт: 0–4, 5–9, 10–14, 15–19 және т.б.

0–4 жас тобына жаңа туған нәрестелер және 5 жасқа дейін өмір сүрген барлық балалар кіреді.

Миграция: анықтама, процесс және жіктелуі

«Миграция» термині (лат. migratio) «ауыстыру», «қоныс аудару» мағынасын білдіреді. Кең мағынада миграция — ұзақтығына, жүйелілігіне және мақсатына қарамастан, әртүрлі елді мекендер немесе әкімшілік-аумақтық бірліктер арасындағы территориялық ауысу.

Тар мағынада миграция — қоныс аударудың аяқталған түрі, яғни тұрақты тұрғылықты жердің өзгеруі. Қоныс аудару екі шартқа сай болуы керек:

  1. Елді мекендер арасында нақты ауысу болуы.
  2. Ауысу тұрақты тұрғындардың міндетті алмасуымен қатар жүруі.

Миграциялық процесс

Миграция әртүрлі бағыттар мен ағындардан тұрады. Миграциялық ағын — белгілі бір уақыт аралығында белгілі бір территорияға келген және кеткен мигранттардың жалпы саны. Бұл — миграцияны бағалаудың маңызды көрсеткіштерінің бірі.

Көп жағдайда миграциялық мобильділік (немесе «жылжу») термині де қолданылады. Алайда айырмашылық бар: миграция — статистикалық тіркелген факт, ал миграциялық мобильділік — халықтың көшуге бейімділігі мен қабілеті.

Ғылымда миграциялық процесс көбіне үш сатыдан тұрады: алғашқы, негізгі және қорытынды.

Миграцияның жіктелуі

1) Географиялық белгісі бойынша

  • Ішкі (мемлекет ішілік)
  • Сыртқы (халықаралық): континентаралық және континентішілік

2) Құрылымдық сипаттамалары бойынша

Жасы, жынысы, этникалық белгісі, отбасылық жағдайы, біліктілігі, квалификациясы және т.б.

3) Тұрғындық/еңбек жағдайына келу уақыты бойынша

  • Үнемі (қайтарымсыз)
  • Уақытша (қайтарымды)

4) Мақсаты бойынша

  • Экономикалық (еңбек және коммерциялық)
  • Оқу (білім алу мақсатындағы)

5) Ерік-жігеріне қарай қатысуы бойынша

  • Өз еркімен
  • Еріксіз
  • Мәжбүрлі

6) Заңдылық дәрежесі бойынша

  • Ресми
  • Ресми емес

Демографиялық жағдай және демографиялық болжам

Демографиялық жағдай

Демографиялық жағдай — белгілі бір территориядағы демографиялық процестердің (туу, өлім, миграция, неке, ажырасу) белгілі бір кезеңдегі қарқыны мен салдарын сипаттайтын сандық және сапалық бағалардың жиынтығы.

Ол әдетте үш элемент тобы арқылы сипатталады:

  1. Халықтың жас-жыныс құрылымы мен ұдайы өндіріс параметрлерінің статистикалық бағасы.
  2. Халық саны мен құрылымын қалыптастыратын демографиялық процестер динамикасын талдау.
  3. Қарқындарды болжау және олардың демографиялық салдарын бағалау.

Демографиялық жағдайды мақсатты түрде өзгерту және реттеу мәселелері демографиялық саясат аясында қарастырылады.

Демографиялық болжам

Демографиялық болжам — халық саны мен құрылымының болашақтағы динамикасын, олардың ықтимал қарқынын және салдарын бағалау.

Болжамның маңызды мақсаты — қолайсыз және қауіпті салдардың алдын алу үшін оларды ертерек анықтау.

Негізгі ықтимал салдарлар:

  • Жалпы халық санының ғана емес, еңбек әлеуетінің де қысқаруы (еңбекке қабілетті жастағы контингенттердің азаюы).
  • Жас құрылымының өзгеруі: жастар үлесінің төмендеуі және қарт жастағылар үлесінің артуы.