Қайтқанда
Түс қайта Бөжей, Байсалды, Байдалы бастаған он шақты кісі әдейі Кеңгірбай бейітіне бұрылып келіп, құран оқыды. Содан соң күнбатысқа — Шұнайға қарай бет алып, сапарға шықты.
Атқосшылардың біреуімен Сатай тілдесіп: «Бөжейлер Құнанбайдың үстінен арыз айтпақ болып дуанға — Қарқаралыға кетіп барады» деген екен.
Жұмағұл бұл хабарды ести сала өз шаруасын жеткізді: Құнанбай Абайды шақыртқан. Ертең ол да Қарқаралыға жүрмек, Абайды қасына ертсін депті.
Абайдың аттануы
Ертеңіне түске жақын Абайды ұзақ жолға аттандырмақ болып, жақындары түгел тысқа шықты. Ол өзгелермен алыстан ғана «қош-қош» айтысып, атына қарай жүре берді.
Шешесі Ұлжан Жұмағұлдың қолынан құла жирен аттың тізгінін алып, Абайды: «Кел!» деп шақырып, «пісмілдә» айтып өзі аттандырды.
Ұлжанның өсиеті
Абай анасының жүзіне қарағанда, Ұлжан біраз үнсіз көз салып тұрып:
Балам, үлкендер бірде тату, бірде араз бола береді.
«Күндестің күлі — күндес» дегенді сен білмей-ақ қой.
Бөжекеңді көрген жерде сәлеміңді түзу бер. Бір кезде жақсы жақының еді.
Кім тентек, кім мақұл — қайдан білдің? Әкең дұшпан десе де, сен әділ бол!
Жамандыққа кім табылмайды дейсің — жанашырдан айырылма!
Абай жүріп кетті. Анасының соңғы сөзі құлағында ұзақ сақталғандай еді. Қазір оның жаны ашитын тілеулесі — Бөжей.
Қарқаралыдағы қыстың қатаң тынысы
Абай әкесімен бірге Қарқаралыда талай күн болды. Қыс әбден түсіп, қар бекіп қалған шақ. Құнанбай шағын қаланың қақ ортасындағы көк шатырлы, үлкен ағаш үйді қоныс еткен. Бұл — қазағуар, қонақжай татар саудагерінің үйі.
Нөкер мен туысқанның қалың тобы
Аға сұлтан қалаға көп туысқанын, көп нөкерін ертіп келген. Құнанбай пәтерінің маңындағы үш-төрт кварталда Майбасар, Жақып, Қаратай секілді өз тобына ұйысқан адамдар бөлек-бөлек ошарылып қонып жатыр.
Жұмағұлдан өзге, Құнанбайдың өз жігіттері мен атшабарлары да бар. Жиыны отызға жуық нөкер сегіз үйге жайғасқан. Қарқаралының дәл ортасы Тобықтының бір аулындай көрінетін.
Абайдың қалалық кейпі
Әке қасынан еркінше шығып, ермек табатын күндер де болды. Бүгін таңғы шайдан соң Абай әкесінің қасынан шығып, Майбасардың пәтеріне беттеді.
Бұл уақытта ол бала емес: жас жігітше киінген. Қара мақпал тысты, түлкі тымағы бар.
Мешіт жайы және Құнанбайдың беделі
Абай Қарқаралыға келгелі «мешіт» деген сөзді әкесінен де, басқа атқамінерлерден де жиі еститін. Құнанбай өткен жаздан бері осы өңірдегі ең алғашқы мешітті Қарқаралыда өз әмірімен салдырып жатқан. Бүгін мешіттің бітуге тақаған күні еді.
Қала ішіндегі молда-қалпелер де, ел ішіндегі кәрі-құртаң, атқамінерлер де мешіт салғаны үшін Құнанбайды шын мәнінде дәріптейтін. Абай да әкесінің өзге атқамінерлерден қайратты, ықпалды екенін сезетін.
Алшынбайдың келуі
Сол сәтте біреу асығыс хабар жеткізді: «Алшекең келеді… Мырзаға қазір Алшекең келеді дейді. Соған сендерді шақыртты… тез жүріңдер!»
Майбасар сеңсең ішінің жеңін киіп, қақпаға беттеді. Жақып та ілесті. Абай өзгелермен ілескелі тұрғанында, Майбасар артына бұрылып: «Абай, сен де жүр… Атаң ғой, атаңа сәлем бер» деп, мысқыл аралас күлді.
Құдалықтың көлеңкесі
Екі жыл бұрын Құнанбай мен Алшынбайдың достығы құдалыққа ұласқан: Алшынбайдың Түсіп деген баласының Ділдә атты қызын Абайға айттырысқан. Сондықтан Алшынбай — Абайдың үлкен қайынатасы.
Алшынбайдың ата-тегі Тобықты мен Қарқаралыға белгілі, жұрт оны «Қаракөк» атайды. Ол — белгілі би Тіленшінің баласы, арғы атасы — Қазбек би.
Майбасар болса Алшынбайдың аты аталған сайын Абайды ұялтып: «Қайынатаң осы… Үстіне баса кірме… кірсең, тәжім ет» деп тәлкек қыла беретін. Жаңағы мысқыл күлкінің мәні де — сол.
Көше бойымен келе жатып Майбасар бұл жолы бұрынғыдан салмақтырақ үнге көшті: «Мешіттің тойы өтіп, қол босасын. Содан соң саған айтатын үлкен сөзім бар… Ашуланба, балам емессің — зіңгіттей азамат болдың… Алшынбай аулына малды текке беріп жатыр ғой дей ме жұрт» деді.
Абай әдетінше томсарып, үн қатпады. Бірақ ішінен Майбасардың неге меңзегенін сезді: «Осыны әкеммен ақылдасып айтып жүр-ау… Бұл қалжың емес, шын сөз…» деп ойлады. Ділдәның аты оған бір алуан зорлық ноқтасындай сезілетін.
Қора ішіндегі қалың нөпір және ру таңбалары
Бұлар Құнанбай пәтеріне жетіп, қораның ішіне кіргенде, ығы-жығы аттылы-жаяу көп адам көрінді. Бұл кең ауылдай қонған топтардың ру-ру екенін киімінен де, өзге белгілерінен де аңғаруға болатын.
Таңба арқылы тану
Қарабас кеше күндіз әр рудың таңбасын Абайға бөліп-бөліп түсіндіріп берген: «Қос дөңгелек ‘көз таңба’ — Арғын, Бошан. ‘Ашамай’ таңба — Керей. ‘Шөміш’ таңба — Найман» деген.
Абай екі жерде арабтың «шын» әрпіне ұқсас Төре таңбасын да таныды: бұл жақта төре де бар екен.
Үй ішіндегі ауыр үнсіздік
Жақып ілгері басып, Құнанбай отыратын бөлменің есігін ашты. Төртеу болып кіріп, сәлем берісті. Үйде топсалы үлкен үстелдің жанында қалың ақ жастықтарға шынтақтап Алшынбай мен Құнанбай отыр екен.
Келгендер даурыға сәлем бергенде, үйдегілердің еріндері ғана болымсыз жыбырлап, сараң амандасты. Жұрт екі жаққа жарыла отырып, сөздің жалғасын күтті.
Сөйлеп отырған — Алшынбай. Аз бөгеліп, Құнанбайға қарағанында, Құнанбай ишаратпен: «Айта беріңіз» деді.
Бөжейдің қайсар жауабы
Соңғы жылдары Алшынбай мен Құнанбайдың достығы талай сыналған. Құдалық пен достықтың салмағы жеңіл ренішті есепке алдырмайтын. Сондықтан Алшынбай бөгелмей жауап сөзге көшті:
Әуелі жауаптың өзін айтайын, кейінгі шарасын ақылдасамыз. Бөжей анау сөзге шапшып жауап беріпті: «Көк шекпенді біздің мырза пішкен жоқ, Құдай пішкен. Кім киерін көрерміз!» депті.
Құнанбай бұл сөзді ести сала басын жоғары көтеріп, жалғыз көзімен терезеге қадала қарап, үнсіз қалды. Сұрғылт жүзі түнеріп, ашу қоюлана түскендей болды.
Майырдың келуі және дуан ішіндегі тартыс
Үй іші тына қалған. Осы кезде ауыз үйде қалған Қарабас есікті ақырын ашып кіріп: «Майыр келді, мырза. Сізге келді» деді.
Аздан соң есік ашылып, еңгезердей қызыл-сары Майыр кірді. Қасында қазақ тілмәші Қасқа бар — сақалы шошайған, қағылез, арықтау сұр кісі. Бұл тілмәш күндіз-түні осында жиі қатынайтын.
Дуан билігінің сипаты
Майыр Құнанбай, Алшынбаймен қол алысып амандасты да, жерге отырмай, Құнанбайдың қарсысындағы жалғыз орындыққа жайғасты. Бұл Майыр Құнанбайдың айтқанына әрдайым көне бермейтін — өз жолы, өз беті бар адам. Сол үшін жұрт оны «жаманатты» көретін кезі де болатын.
Қарқаралы округінің әмірі — Құнанбай мен осы Майыр. Қазақ округті «дуан» дейді. Құнанбай — приказдың бастығы, Майыр — орынбасар. Үшінші адам — «кіші сұлтан», ол бұл жолы қалада жоқ.
Майыр Бөжей ісімен келген еді. Құнанбайдың ашуының да, Майырды дәл қазір керек қылғанының да себебі — осы. Құнанбай мұндайда ойындағы іске күмілжімей, тіке кірісетін әдетімен сөз бастады:
Майыр, сенің атаң аты Тобықты емес еді. Осы Қарқаралыға келіп, бауыр тапқаныңнан амансың ба?
«Бөжейді айдату керек, қағазын дұрыста» деп едім. Сары аурудай создың да жүрсің ғой.
Соның жанашыры сен болып, бауыр тартып, бауырың езіліп жүр ме, немене?..
Тілмәш сәл бөгелсе де, Құнанбайдың сөзін жеткізді. Майыр сасқан жоқ. Саңқылдаған зор даусымен қатты сөйлеп:
Әкімшілік өш кісіден кек алу үшін берілмейді бізге.
Бөжей Ерлиновтан түскен қағаз көп — тексеру керек! Оған ренжитін кісі де көп.
Айдатпай, әзір тоқтай тұрыңыз!
Осыдан соң екі жақ шапшаң сөзге көшті. Құнанбай қаһарын ірікпей: «Сөйтіп арналыстырып ұстамақсың ғой? Көздегенің сол ғой?» деп шүйлікті.
Майыр да тайынбады: «Жалғыз мен емес. Бұрын аға сұлтан болған Құсбек, Жамантай да солай қарайды. Тіпті мына Алшынбай білетін Баймұрын да солай ойлайды…» деді.
Құнанбай бұған да тоқтамады: «Олар кім? Бірен-саран! Олар аз! Көп елдің көп атқамінері менің сөзімді құптайды. Көрмей отырсың ба?»
Сөз әрі қарай заңға тірелер тұсқа таяды — бірақ тартыстың шиеленісі енді ғана қоюлана бастағандай еді.