Қазақша рефераттар

ЖАМБЫЛ ЖАБАЕВ туралы

Жабаев Жамбыл (1846–1945) — қазақ халық поэзиясының әйгілі тұлғасы, өлең сөздің дүлдүлі, жырау, жыршы. Туған жері — Жамбыл облысындағы Жамбыл тауының етегі, ал мәңгілік мекені — Алматы облысындағы Ұзынағаш. Шыққан тегі — Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Екей руы.

Негізгі деректер

Өмір сүрген жылдары
1846–1945
Туған жері
Жамбыл тауының етегі (Жамбыл облысы)
Қайтыс болған жері
Ұзынағаш (Алматы облысы)
Руы, тайпасы
Екей, Шапырашты (Ұлы жүз)

Жетісу — өнердің өрісті мекені

Жамбыл өсіп-өнген Жетісу топырағында ән-күй мен ақындық-жыраулық өнер айрықша биікке көтерілді. Мұхтар Әуезовтің қазақ айтыс өнері ХІХ ғасырдан бері өзге өңірлерде бәсеңдеп, Жетісу мен оңтүстік өлкелерде шоғырлана түскені туралы пайымы — тарихи заңдылыққа сүйенген тұжырым.

Неліктен айтыс дәстүрі Жетісуда өрістеді?

  • Отаршылдық ықпалының кеш жетуі: Қазақстанның кей өңірлерін ертерек шарпыған отаршылдық дәстүрлі өмір ырғағын бұзғанда, Жетісу алабы біраз уақыт қағаберісте қалды.

  • Тамыры терең өнерпаздық дәстүр: Өңірдің ежелден қалыптасқан өнер мектебі ХІХ ғасырда бұрынғыдан да биік деңгейге көтерілді.

Осы кезеңде Жетісуға алыс өңірлерден талай саңлақ өнерпаздың келуі де кездейсоқ емес еді: Арқадан — Абай, Біржан, Шашубай, Балуан Шолақ; Таластан — Жалайыр Түбек; оңтүстіктен — Мәделіқожа мен Майлықожа; Атыраудан — Құрманғазы. Бұл — аты алысқа кеткен ұлы өнер мектебіне ұмтылыстың айғағы.

Ақындықтың қалыптасу жолы

Осындай өнер бесігінде тербеліп өскен Жамбылдың ақындық дарыны жас кезінен-ақ таныла бастады. Бозбала шағында-ақ айналасын ән мен жырға кенелтіп, даңқы көршілес қырғыз еліне дейін жайылды.

Ұстаз батаcы және айтыс мектебі

Жас Жамбыл Жетісудың дүлдүл ақыны Сүйімбайға жолығып, оның арқалы өнеріне құныға ден қойып, батасын алды. Бұдан кейін ол Айкүміс, Бақтыбай, Сары, Сарбас, Досмағанбет, Шашубай, Құланаян Құлманбет секілді мықтылармен айтысқа түсіп, көбіне шоқтығын асырып отырды.

Жамбыл қырғыздың Балық, Тыныбек, Қалығұл, Найманбай, Қатаған, Арыстанбек, Сағымбек сияқты ақын-жырауларымен, манасшыларымен де өнер сынасып, қырғыз поэзиясының мол дәстүрінен тағылым алды. Бұл тәжірибе оның суырыпсалмалық қуатын ширықтырып, сөз өрнегін шыңдай түсті.

Уақыт өте Жамбыл айтыспен ғана шектелмей, «Көрғұлы», «Шаһмардан» сияқты жыр-дастандарды апталап, айлап жырлап, жыраулық қырын айқын таныта бастады.

Азаматтық үн және тарихи кезең

Жамбылдың ақын-жырау ретінде қалыптасқан тұсы — Ресей отаршылдары бір жағынан, Қоқан хандығы екінші жағынан, жергілікті жандайшаптар үшінші жағынан қазақ қоғамын әлеуметтік-саяси қыспаққа алған ауыр кезең. Жаны сергек, санасы өрелі ақын заманның шындығын жасырмай жырлады.

Әлеуметтік-саяси лирикасының өзегі

«Шағым», «Жылқышы», «Шәбденге», «Сәт сайланарда», «Өстепкеде», «Патша әмірі тарылды», «Зілді бұйрық» секілді өлеңдерінде ол ел өмірін ақындық шыншылдықпен, азаматтық жауапкершілікпен бедерледі.

Жаңа дәуір, жаңа тыныс

Қазан төңкерісінен кейінгі қоғамдық өзгерістерге Жамбыл үлкен үмітпен қарады. Оның «Туған елім» атты толғауы 1936 жылы жарық көріп, кейін орыс тіліне аударылған нұсқасы «Правда» газетінде жарияланды. Осыдан соң қарт ақынның даңқы әлемге кең тарады.

Шабыт шарықтаған жылдар (1936–1945)

  • Жыр көлемі

    13 мың тармақтан асады

  • Тақырып арқауы

    Жаңғыру, ерлік, жеңіс

Бұл кезеңде ол ел өміріндегі табыс пен өзгерістерді, ерлік пен жеңісті ерекше шабытпен жырлады. Тек шағын толғаулармен шектелмей, «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр» секілді эпикалық туындыларын да қайта түлетті.

Жамбыл мұрасы және рухани мағынасы

Жамбыл — әрі эпик, әрі айтыс ақыны, абыз жырау, жауынгер жыршы. Ол азаматтық-саяси поэзияның қалыптасуына зор үлес қосқан биік парасатты өнерпаз ретінде танылды.

Ұлылық өлшемі

Жамбылдың ұлылығы тек ақындық шеберлігімен шектелмейді. Ол халық поэзиясының жаңа бір бәйтерегіне айналып, халық ақындарының жасампаз рухтағы жаңа ұлы көшін бастаған дара тұлға болды. Жыраулардың байтақ эпикалық дәстүрін және қазақ сөз өнеріндегі импровизациялық үрдісті жаңа арнаға бұрып, жаңа мазмұн дарытты.

Жамбыл ізгілік жолындағы азатшыл азамат ретінде ұлтқа, нәсілге бөлінбейтін интернационалист ақын деңгейіне көтерілді. Сәкен Сейфуллиннің: «Жамбыл жырлары теңіз түбінде шашылып жатқан маржан секілді. Оны жинап алып халқының қолына беру — біздің әрқайсымыздың азаматтық борышымыз», — деуі де осы биік бағадан туған.

Әлемге тараған мұра

Жамбылдың қанатты шабытпен туған шығармалары әлемнің ондаған тіліне аударылып, дүние жүзіне тарады. Ол көзі тірісінде-ақ КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанып, өзінің де, халқының да даңқын әлемге паш етті. Жамбыл бейнесі қазақ өнерінің барлық түрінде, әр жанрында шабытпен сомдалып, ұлт рухын асқақтататын ұлы тұлға ретінде дәріптелді.

Жамбыл — жырдың толассыз бұлағы, өшпес өнеге, тозбайтын асыл. Оның үні жасампаз ұрпақпен сырласқандай болып, мәңгі бірге жасай береді.