ШАБДАНҰЛЫ ҚАЖЫҒҰМАР
Қажығұмар Шабданұлы: тұлға және мұра
Қажығұмар Шабданұлы — жазушы, ақын, драматург. Ол Қытай қазақтарының жазба әдебиетінің қалыптасуына елеулі үлес қосқан тұлғалардың бірі саналады. Жазушылық таланты, адамгершілік ұстанымы және көзқарасына берік мінезі үшін, әсіресе Қытай қазақтары арасында, зор беделге ие болды.
Өмірбаяны
1925 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысындағы Таңсық елді мекенінде дүниеге келген. 1930-жылдардың басында Қазақстанды жайлаған ашаршылықтан бас сауғалап, ата-анасымен бірге Шығыс Түркістанның Дөрбілжін ауданына қоныс аударады.
1940 жылы Дөрбілжін қаласындағы орталау мектепті бітірді. 1941–1945 жылдары Үрімжі қаласындағы педагогикалық мектепте оқыды. 1944 жылы Үрімжіде оқып жүрген кезінде «ұлттық азшылықтар көтерілісіне қатысы бар» деген айыппен Қытай билігі тарапынан қудаланып, түрмеге қамалды.
1946–1951 жылдары Дөрбілжін орта мектебінде мұғалім болып еңбек етті. Жергілікті халықтардың мәдени-ағарту қозғалысы күшейген кезеңде Дөрбілжіндегі «Қазақ-қырғыз ұйымын» басқарды.
1952 жылы қызмет бабымен Үрімжі қаласына шақырылып, әуелі «Одақ» журналының, кейін «Шұғыла» журналының бас редакторы болды. 1958 жылы «оңшыл», «солшыл» деген саяси айыптаулармен сотталып, бас бостандығынан айырылды. Жазасын Такламакан шөліндегі Тарым лагерінде өтеп, қамауда шамамен 22 жылын өткізді.
Бостандыққа шығуы және қайта қудалануы
1980 жылы жазасын өтеп, ақталып бостандыққа шықты. Алайда 1986 жылдың желтоқсанында ұлттық дербестікті көздейтін «Үміт» атты партия құрды және Қазақстандағы астыртын ұйымдармен байланыс жасады деген айыптаулармен, сондай-ақ «шетел жансызы» деген желеумен 15 жылға сотталды. Жаза мерзімін Үрімжі қаласының № 1 түрмесінде өтеді.
Халықаралық назар
Қытай үкіметі тарапынан саяси себептермен заңсыз қудаланғаны үшін, Қ. Шабданұлы қамауда отырған кезде Лондондағы штаб-пәтері бар адам құқықтарын қорғау ұйымы Amnesty International оны «ар тұтқыны» деп танып, құзыретті ресми орындардан әділ тергеу мен ашық сот жүргізуді жүйелі түрде талап етті.
1999 жылы халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты атанды. Кейінгі жылдары Шәуешек қаласында (Шығыс Түркістан) үйқамақта және полиция бақылауында («мырза қамақта») өмір сүргені айтылады. Отбасы бар.
Шығармалары
Алғашқы жарияланымдар
- 1943 — «Сол үшін» атты тұңғыш өлеңі «Малшы» газетінде жарияланды.
- 1950-жылдар — «Біздің үй» поэмасы және басқа өлеңдері мен дастандары жарық көрді.
- 1956 — «Бақыт жолында» повесі басылып шықты.
1978–1986: өнімді кезең
1978–1986 жылдар аралығында жазушының көптеген еңбектері жазылып, жарияланды. Солардың бірі — «Өгейлер» романы (1985), «Тарбағатай» журналында басылды.
Негізгі шығарма: «Қылмыс» (алты томдық роман)
Қ. Шабданұлының ең көлемді әрі танымал еңбектерінің бірі — «Қылмыс» атты алты томнан тұратын роман.
- I том — 1982 жылы Шыңжаң халық баспасынан (Үрімжі) шықты.
- II том — 1985 жылы сол баспадан жарық көрді.
- I кітап (Қазақстандағы басылым) — Алматы: Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы, 2005.
Романның арқауы — Қазақ даласында Кеңес өкіметінің орнауынан бастап, 1930–1940 жылдардағы Шығыс Түркістандағы ұлттық азшылықтардың азаттық қозғалысына дейінгі тарихи және күнделікті оқиғалар. Шығарманың тілі уытты саяси әжуа мен мысқылға бай.
«Пана» романы
1989 — «Пана» романы. Шығарманың басты кейіпкері — Шығыс Түркістан қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысының қаһарманы Зуқа батыр Сәбитұлы.
Жазушы бұл романды түрмеде отырып аяқтаған. Қазақстанда жарық көрген басылымы: Қажығұмар Шабданұлы. Пана. Алматы: Көркем, 2004.
Ашық хат
2006 — «Қазақ әдебиеті» газетінде (Алматы), 20–26 қаңтар, № 3 санында «Өтініш хат» жарияланды. Онда қарт қаламгер Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа арнайы хат жолдап, көмектесуді сұрайды.