Айгерим
«Маса» және елді ояту мұраты
Ахмет Байтұрсыновтың «Маса» жинағындағы уытты ой, ең алдымен, халықты ояту, санаға қозғау салу ниетінен туады. Ақынның әлеуметтік дертті ашық айтуы, ел ішіндегі селқостық пен құлдық психологияны сынауы оның ағартушылық бағытымен астасып жатады.
Өлеңнен үзінді (мағынасы: еңбектің босқа кетуі, халық көңілін ояту)
«…Тұқымын адамдықтың шаштым, ектім,
Көңілін көтеруге құл халықтың.
Қор болған босқа кетіп еңбек, бейнет!
Құлдарға құлдықтан жоқ артық зейнет…»
Бұл сарын — сөзге құлақ аспайтын, бойкүйездікке салынған ортадан туған күйініштің көрінісі. Ақын сұрағы түптеп келгенде біреу: адамдық қасиет қоғамға не үшін керек, оны қалай тірілтеміз?
Ахмет өзін ақын санады ма?
Зерттеуші С. Қирабаев Ахметтің поэзиялық мұрасы негізінен «Масамен» шектелетінін айта отырып, осы шектеуліліктің өзі «неге?» деген сұрақ туғызатынын көрсетеді. Мұның жауабының бір ұшы Ахметтің өз сөзінде жатыр: ол өлеңді даңқ үшін емес, қажеттілік үшін жазғанын аңғартады.
Негізгі түйін
- Поэзия — мақсат емес, халыққа қызмет етудің құралы.
- Ақындық «мұқтаждықтан» туады: жоқтың орнын толтыру, ояту, ұғындыру.
- Қоғамның күрделі жағдайын түсіндіріп, бағыт-бағдар көрсету міндеті алға шығады.
Азатшыл ойдың өзегі
Ахмет елді «ұйқыдан оятуды» мақсат тұтты: халықты өнер-білімге шақыра отырып, отаршылдыққа қарсы наразылық рухын күшейтуге ұмтылды. «Маса» осы әрекеттің әдеби айғағы ретінде көрінеді.
Мұнда ағартушылық пен күрескерлік бір-бірін жоққа шығармайды: керісінше, білімге үндеген сөздің өзі қоғамдық серпіліске қызмет етеді.
Байтұрсынов тұлғасының көпқырлылығы
Ахмет Байтұрсынов — ұлттық тарихымызда орны айқындалған ірі тұлға. Ол қай салада еңбек етсе де мол мұра қалдырды: тілтанушы ғалым, ағартушы ұстаз, аудармашы, көсемсөзші, әдебиеттанушы, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы, азатшыл ойды өлеңіне өзек еткен ақын.
Ұлт үшін сіңірген еңбегінің басты бағыттары
Ағартушылық
Қазақ тіліндегі алғашқы әліппе мен оқулықтарды жазуға атсалысты.
Әліпби реформасы
Араб графикасына негізделген қазақ әліпбиін жасаған ұлт ұстазы ретінде танылды.
Филология
Қазақ әдебиеті мен мәдениетін зерттеудегі тұңғыш филолог-ғалымдардың бірі.
Қоғамдық қызмет
Халқына адал қызмет еткен күрескер, қоғам қайраткері.
Әдебиет
Шебер аудармашы, көсемсөздің көш бастаушысы, азатшыл поэзия өкілі.
Мұра жинау
Ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, сөз өнерінің қисынын талдады.
Ахметтің азатшыл рухы қазақ поэзиясына күрескерлік сарын әкеліп, азаматтық жырдың жаңа тынысын ашты. «Маса» — осы ұстанымның көркем айғағы.
Аударма дәстүрі және жаңа форма
Халық санасына әсер етудің жолын іздеген Ахмет ақырында Абай қалыптастырған арнаға — орыс әдебиеті үлгілеріне сүйену, аударма арқылы ой өрісін кеңейту дәстүріне келеді. Ескі хикая мен ертегі желісінен гөрі, мысал жанрына ден қоюы да осы мақсатқа қызмет етті: көшпелі өмірге таныс жан-жануар әлемін бейнелей отырып, әлеуметтік ой тудыру.
«Қырық мысал» мен «Маса» мәні
Бұл еңбектердің тәрбиелік және ағартушылық ықпалы жоғары бағаланды: олар жастарды ойлануға, салыстыруға, қоғамдық мінез-құлыққа сын көзбен қарауға жетелейді.
Шетелдік бағалау және ғылыми қызығушылық
1967 жылы Нью-Йоркте ағылшын тілінде жарық көрген «Орталық Азия орыс билеген ғасырда» атты еңбекте (Колумбия университеті зерттеушілері мен шәкірттері әзірлеген) Орта Азия халықтарының экономикалық, саяси, мәдени дамуы, ұлттық сананың оянуы мен әдебиет өсімі сөз болады. Еңбекте Ахмет Байтұрсыновтың да қызметі арнайы аталып, оның саясат, әдебиет, мәдениет салаларындағы еңбегі жоғары бағаланады.
Ерекше назар аударылған қырлар
- Ғылыми еңбектері мен тіл саласындағы жаңашылдығы.
- «Маса» мен «Қырық мысалдың» ағартушылық маңызы.
- Өмірбаяндық жара, тарихи әділеттің күрделі қабаты.
«Анама хат» өлеңіндегі ишара
«Оқ тиіп он үшімде ой түсіріп,
Бітпеген жүрегімде бар бір жарам…»
Бұл жолдар ақын тағдырындағы жеке жараны, әке тағдырымен сабақтас қасіретті меңзейді деп түсіндіріледі.
Қорытынды: ХХ ғасыр басындағы биік белес
Қорыта келгенде, Ахмет Байтұрсынов шығармашылығы ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетінің даму тарихындағы биік белес болып қала береді. Ол қазақ өлеңіне азаттыққа ұмтылған азаматтық жыр үлгісін орнықтырып, төңкерісшіл-демократтық бағыттағы поэзияның негізін қалады. Сондықтан да ұлттың рухани көсемі атанған А. Байтұрсыновтың шығармашылық мұрасына бүгінгі сананың биігінен қарап, оны тарихи әділет пен мәдени сабақтастық тұрғысынан бағалау — маңызды міндет.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Ысмағұлов Ж. «А. Байтұрсынов». Жұлдыз, 1992, №1, 138–152-беттер.
- Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, мақалалар және әдеби зерттеу / құрастырған Р. Нұрғалиев. Алматы: «Жалын», 1991. 464 бет.
- Бес арыс: Естеліктер және зерттеу мақалалары, эсселер. Алматы: «Жалын», 1992. 180–261-беттер.
- М. Әуезов және әлем әдебиеті. Алматы, 1999. 61–65-беттер.
- С. Қирабаев. «Ахметтің ақындығы».