АСТАНА

Астана — Қазақстан Республикасының астанасы және Есіл өзенінің оң жағалауындағы жазықта орналасқан қала. Халқы шамамен 342,7 мың адам.

Табиғи жағдайы мен климаты

Температура

Қаңтардағы орташа температура: −17…−19°C
Шілдедегі орташа температура: 19…20°C
Абсолюттік минимум: −52°C
Абсолюттік максимум: 42°C

Жауын-шашын және маусымдық ерекшелік

Жылдық мөлшері: 280–300 мм
Көбі жылы мезгілде түседі: наурыз–қыркүйек
Қуаңшылық: жылына орташа 50–55 күн
Бұрқасын: қыстың 30–40 күні
Қар жамылғысы: 140–160 күн, қалыңдығы 20–30 см

Тарихи атаулар мен бастаулар

Сарыарқа қазақтары Есіл өзеніндегі қазіргі қала орналасқан тайыз өткелді ертеден Қараөткел деп атаған. Ақмола атауы XIII–XIV ғасырларда тұрғызылған ақ күмбезді бейітпен байланыстырылады.

1830

Ақмола әскери бекінісінің негізі қаланды.

1862

Елді мекенге қала мәртебесі берілді.

1863–1868

Округ, кейін уезд орталығына айналды.

Сауда жолындағы қала: ХХ ғасыр басы

Орта Азия, Сібір және Орал өңірлерін жалғастыратын керуен жолында орналасуы Ақмоланың қарқынды дамуына ықпал етті. Қала қазақ даласындағы ірі әкімшілік, сауда, шаруашылық және мәдени орталыққа айналды.

Өнеркәсіп (1914)

3 кірпіш, 4 май өңдеу зауыты
2 тері илеу, 2 сабын қайнату, 2 тон тігу, 1 сыра қайнату
Қасапхана және шамамен 20 шеберхана

Мәдени-ағарту (1914)

1 реалдық және 3 жалпы білім беретін училище
Мектеп, медресе
2 кітапхана

1914 жылы қала тұрғындарының саны 15 мыңға жетті.

Кеңес дәуірі: халық саны мен әкімшілік мәртебе

Кеңес кезеңінде қала халқы біртіндеп өсті, әрі Орталық Қазақстанның қоғамдық-саяси, экономикалық және мәдени маңызы артты. Әкімшілік тұрғыдан да бірнеше мәрте мәртебесі өзгерді: 1928–1930 жылдары округ орталығы, 1930–1939 жылдары аудан орталығы болды, ал 1939 жылғы 14 қазанда Ақмола облысының әкімшілік орталығына айналды.

Халық санының өсуі (мың адам)

1930: 36,1
1939: 33,2
1945: 80,5
1959: 99,0
1970: 180,0
1979: 232,0
1989: 277,0

Көлік торабы және индустрияның қалыптасуы

1929 жылдың қарашасында қалаға алғашқы пойыз келді. Кейін Бурабай—Ақмола (1929), Ақмола—Қарталы (1940), Ақмола—Павлодар (1952) теміржол бағыттарының іске қосылуы қаланы елдің солтүстік және орталық өңіріндегі ірі көлік торабына айналдырды.

Өндірістің кеңеюі

Ауылшаруашылық өнімдерін өңдеудің дәстүрлі тәсілдері жетілдіріліп, жеңіл өнеркәсіп орындары өнім бере бастады. 1941 жылы құрылған «Металшы» артелі кейін газ тетіктерін шығаратын ірі өндіріске айналды (1993 жылдан — «Газмашаппарат» АҚ).

Соғыс жылдарындағы серпін

Соғыс жылдары Ресейден көшірілген Мелитополь станок жасау зауытының негізінде республикадағы ауылшаруашылық машиналарын жасау саласының тұңғыш кәсіпорындарының бірі — «Қазақауылмаш» іске қосылды. Кейін өнеркәсіптің жаңа бағыттары пайда болып, сәулетті ғимараттар салына бастады.

Соғыстан кейінгі жылдары вагон жасау зауыты пайдалануға беріліп, 1950 жылы қалада 58 өнеркәсіп кәсіпорны жұмыс істеді.

Тың игеру кезеңі және білім беру

Тың және тыңайған жерлерді игеру жылдарында Ақмола облысымен бірге қала да елеулі өзгерістерге ұшырады. 1954 жылғы 5 наурызда Ақмолаға тың игерушілер тиелген алғашқы эшелон келді. Кәсіпорындар ауылшаруашылық техникасын және құрылыс материалдарын шығару көлемін арттырды.

Қаланың атауы мен өңірлік құрылым

1960 ж. 26 желтоқсан — Тың өлкесі құрылып, Ақмола оның орталығы болды.
1961 ж. 20 наурыз — қала атауы Целиноград болып өзгертілді.
1965 ж. — Тың өлкесі таратылып, қала қайта құрылған Целиноград облысының орталығы болды.

1958

Алғашқы жоғары оқу орны — ауылшаруашылық институты (қазіргі С. Сейфуллин атындағы аграрлық университет) ашылды.

1962–1964

Педагогика, медицина және инженерлік-құрылыс институттары студенттер қабылдай бастады.

1960–1980

30-ға жуық жобалау және ғылыми-зерттеу институты құрылды.

1960–1990 жылдар: өндіріс пен экспорт

1960–1990 жылдары қалада машина жасау, металл өңдеу, энергетика, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, сауда және құрылыс салалары қарқынды дамыды. Топырақты қорғау және эрозияға қарсы қолданылатын техникалар мен машиналар шығару да жедел өсті.

1992 жылы қала мен облыста өндірілген өнімдер 29 шет елге экспортталды.

Ел астанасына айналу

1994 жылғы 6 маусымда қалаға тарихи Ақмола атауы қайтарылды. ҚР Жоғарғы Кеңесі (1994 жылғы 6 шілде, №106 қаулы) және Министрлер Кабинеті (1996 жылғы 6 шілде) астананы Алматыдан Ақмолаға көшіру туралы шешімдер қабылдады.

Астананы көшірудің негізгі себептері

Елдің геосаяси тұрғыдан қолайлы аймағында орналасуы
Елеулі өнеркәсіптік әлеует және құрылыс индустриясын дамыту базасы
Ірі тасымал торабына жақындығы
Көлік және телекоммуникация инфрақұрылымының болуы
Жоғары білікті кадрлар әлеуеті және кәсіпкерлікке мүмкіндік
Саяси-әлеуметтік тұрақтылық және қаланы кеңейтуге жеткілікті бос жер

1996–1998: шешуші кезең

1996 жылғы 9 қазанда Президент жарлығымен Ақмола арнайы экономикалық аймағы құрылды. Бұл шешім ішкі және сыртқы экономикалық байланыстардың дамуына серпін беріп, экспорт-импорт қатынастарының көлемін ұлғайтты.

1997 жылғы 20 қазанда Н.Ә. Назарбаев «Ақмола қаласын Қазақстан Республикасының астанасы деп жариялау туралы» жарлыққа қол қойды.

1998 жылғы 6 мамырда елорда Астана деп аталды. 20 мамырда «Қазақстан Республикасы астанасының мәртебесі туралы» заң қабылданды.

1998 жылғы 10 маусымда тәуелсіз Қазақстанның жаңа астанасының салтанатты ашылу рәсімі өтті.