Күміс
Күмістің тарихы, қасиеттері және қолданылуы
Күміс — адамзат ерте кезден өндіріп, тұрмыста және өндірісте кең қолданған бағалы металл. Ол жоғары жылтырлығымен, химиялық тұрақтылығымен және технологиялық қасиеттерімен ерекшеленеді.
Өндіру тарихы
Күміс б.з.д. IV мыңжылдықта Кіші Азияның шығыс аймағында өндірілген. Кейінірек күміс кен орындары Бактрияда игерілді. Б.з.д. шамамен 500 жылдары Грецияда күміс-қорғасын кендері өңделді.
XIII–XV ғасырларда күміс Трансильванияда (қазіргі Румыния) және Богемияда (қазіргі Чехия) өндірілді. Ресейде күміс туралы деректер 1669 жылдан бастап кездеседі. I Петр дәуірінде Орал мен Карелияның мыс кен орындарынан күміс табылды, сондай-ақ Байкал маңындағы Аргунь өзені бассейніндегі қорғасын кендерінен күміс алынған.
1704 жылдан бастап Ресейде күмістен тиын соғу жолға қойылды. 1726 жылдан құрамында күмісі бар Алтайдың полиметалдық кен орындарын өңдеу басталды.
Өндірістік алыну жолдары
Күміс аффинаж кәсіпорындарына көбіне қара қорғасынды тазалау және мыс электролизі кезінде түзілетін шламдарды өңдеу нәтижесінде түседі. Мұндай жағдайда ол күміс-алтын құймасы — Доре металы түрінде алынады.
Физикалық қасиеттері
Негізгі тұрақтылар
- Атомдық салмағы
- 107,88
- Изотоптары
- Ag-107, Ag-109
- Тор параметрі
- a = 4,0774 Å
Температуралар мен тығыздық
- Меншікті салмағы (қатты)
- 10,5
- Меншікті салмағы (сұйық)
- 9,4
- Балқу температурасы
- 961°C
- Қайнау температурасы
- 2000°C
Химиялық тұрақтылығы және реакциялары
Күміс ылғал мен ауада салыстырмалы түрде тұрақты. Тіпті жоғары температурада да тотығуға төзімділігі күмістің тотығы түзілуі үшін оттегінің парциалдық қысымы 300°C-та шамамен 20 атм деңгейіне жетуі қажет екендігімен түсіндіріледі.
Күмістің қарайып кетуі оның тотығуынан гөрі күміс сульфидінің түзілуімен байланысты. Ал құрамында галогенді қосылыстары бар ылғалды ауада күміс беті галогенид тұздарының жұқа қабыршығымен қапталуы мүмкін.
Ерігіштігі мен әрекеттесуі
- Азот қышқылында, күкірт қышқылында және патша арағында ериді.
- Тұз қышқылымен және плавик қышқылымен (HF) іс жүзінде әрекеттеспейді.
- Сулы ерітінділерде және балқыған сілтілерде баяу ериді.
- Цианидті тұздарда ериді.
Қолданылу бағыттары
Күмістің негізгі бөлігі зергерлік өндірісте және фото-кино саласында пайдаланылады. Сонымен қатар күміс:
- гальваникалық жабындар жасауға;
- айна өндірісіне;
- медициналық және өндірістік құймалар алуға қолданылады.