Жабдықтау кезеңінің аудиті

Жабдықтау процесі өндірістің алғашқы кезеңін сипаттайды. Бұл кезеңнің жай-күйі кәсіпорынның өндірістік, қаржылық, жөнелту және ұйымдастырушылық қызметіндегі тәуекел деңгейіне тікелей әсер етеді. Тауарлы-материалдық қорлар шаруашылық қызметтің сипатын айқындайды, ал олардың есебіндегі елеулі бұрмалаушылықтар ағымдағы активтерді, сатудың өзіндік құнын және таза пайданы бағалауда қателіктерге әкелуі мүмкін.

Негізгі тәуекелдер

Қорлардың шамадан тыс жиналуы айналым қаражатын ұлғайтып, айналымдылықтың баяулауына әкеледі.
Қорларды бағалау мен танудағы қателіктер сатудың өзіндік құны мен қаржылық нәтижені бұрмалайды.
Құжаттандыру тәртібінің бұзылуы заңдылық пен ішкі бақылау сенімділігін әлсіретеді.

Аудиторлық тексерудің ерекшеліктері

Бұл кезеңдегі аудитордың басты мақсаты — жабдықтау процесіндегі ішкі бақылау жүйесінің күшті және әлсіз жақтарын анықтау. Ол үшін аудитор жалпы процедуралармен, негізгі құжаттармен, сондай-ақ сатып алу және жұмсау циклі шеңберіндегі бақылау әдістерімен танысады.

Сатып алу және жұмсау жүйесін бағалау сатылары

1 Жалпы танысу.
2 Жүйенің сенімділігін бағалау.
3 Жүйенің тиімділігін дәлелдеу (тестілер және рәсімдер арқылы).

Осы сатылардың нәтижесіне сүйене отырып, аудитор сатып алу және жабдықтау циклі бойынша ішкі бақылаудың жалпы тиімділігін бағалайды.

Сатып алу және жабдықтау циклі бойынша тек тауарлы-материалдық құндылықтар емес, сонымен қатар басқа да айналым активтерінің кірістелуінің дұрыстығын бағалау маңызды. Аудиторлық жоспарлау, нақты процедуралар жүргізу және аяқтау сатыларында елеулі көрсеткіштерге ерекше назар аударылады.

Маңыздылықты (материалдылықты) бағалау мақсаттары

Қаржылық есептілікте болуы мүмкін бұрмалаушылық деңгейін анықтау.
Алдағы аудиттің көлемін және анықталуы ықтимал бұрмалаушылықтардың салдарын бағалау.

Аудитор тексеруді тек активтердің түрлері бойынша ғана емес, олардың қалыптасу көздері мен операциялық циклдегі қозғалысы бойынша да жүргізуі тиіс. Әрбір жағдай үшін тиісті құжаттар тізімі және ықтимал типтік бұрмалаушылықтар алдын ала айқындалады.

Жабдықтау кезеңінде аудитор шешетін негізгі міндеттер

Тауарлы-материалдық құндылықтар есебіне қатысты есеп саясатын зерделеу және оның нормативтік талаптарға сәйкестігін тексеру.
Материалдардың келіп түсуі мен босатылуы бойынша құжаттау және бухгалтерлік есепте көрсету тәртібінің белгіленуін әрі нормативтік актілерге сәйкестігін анықтау.
Материалдық құндылықтардың дұрыс сақталуы мен сақтандырылуының бар-жоғын бағалау.
Материалдардың өндірістік нормаларға сәйкес жұмсалуын және дұрыс бағалануын тексеру.
Жетіспеушілік немесе жоғалту туындайтын операциялардың бухгалтерлік есепте негізді көрсетілуін бақылау.
Материалдық құндылықтарды қабылдау және босату операцияларының негізділігін талдау.

Өндірістік кезең аудиті

Кез келген өндірістік кәсіпорында шығындардың басым бөлігі өнім өндіру мен оны өткізуге жұмсалатын өзіндік құн шығындарынан тұрады. Өзіндік құн деңгейі мен оның динамикасы негізгі және айналым құралдарының тиімді пайдаланылғанын, еңбекті ұйымдастыру деңгейін және үнемдеу режимінің қаншалықты сақталғанын көрсетеді. Өнімнің өзіндік құны табыс пен рентабельділік сияқты негізгі экономикалық көрсеткіштермен тығыз байланысты.

Шығындарды дұрыс анықтау даулар мен келіспеушіліктердің алдын алуға мүмкіндік береді. Аудиторлық тәжірибе өндірістік шығындар есебінде белгілі бір қателердің жиі кездесетінін көрсетеді.

Жиі кездесетін қателер

Материалдық шығындарды, аяқталмаған өндірісті және еңбек шығындарын заңсыз асырып көрсету.
Заңнамаға сәйкес арнайы көздер есебінен жабылуы тиіс шығындарды өндірістік шығындарға қосу.
Калькуляциялау объектісінің айқын анықталмауы.
Негізгі құралдарға капиталдық салымдарды өндірістік шығындарға енгізу.
Құжатпен негізделмеген (алғашқы құжаттары жоқ) шығындарды өзіндік құнға қосу.
Материалдық емес активтер амортизациясын тиісті құжаттық негіздемесіз өзіндік құнға енгізу.
Жалға алынған негізгі құралдар бойынша жалдау (аренда) шығындарын негізсіз түрде өзіндік құнға қосу.
Өндірістік емес мақсаттағы негізгі құралдарға қатысты шығындарды өзіндік құнға енгізу.

Тексеруге дейін аудитор нені зерделейді

Өндірістік шығындар есебіне аудит жүргізбес бұрын аудитор кәсіпорынның есеп саясатын, ұйымның ұйымдастырушылық және техникалық ерекшеліктерін, өндіріс типін, шығарылатын өнім түрлерін және пайдаланылатын ресурстарды зерттеуі қажет.

Есеп саясатын сақтау тұрғысынан бекітілетін мәселелер

Кезең басында таңдалған шығындарды есепке алу әдісінің өзгермегені және нормативтік құжаттарға сәйкестігі.
Есепті кезең бойынша шығындарды бөлу мен шектеудің дұрыстығы.
Материалдық шығындарды есептеудің дұрыстығы.
Негізгі құралдар амортизациясын есептеудің дұрыстығы.
Үстеме шығындардың негізділігі және оларды объектілер бойынша бөлу әдістері.

Өзіндік құнды калькуляциялау әдістері

Отандық тәжірибе

Қарапайым әдіс.
Тапсырыстық әдіс.
Қайта жасау әдісі.
Нормативтік әдіс.

Шетелдік тәжірибе

Direct costing.
Standard costing.

Шығындарды жіктеу және тексерілетін шоттар

Өндірістік кезеңде аудитордың назарындағы негізгі мәселелердің бірі — шығындарды дұрыс жіктеу. Өзіндік құнға енгізілуіне қарай шығындар тікелей және жанама болып бөлінеді. Құрылымы бойынша шығындар баптар мен элементтерге жіктеледі.

Шығын элементтері

Материалдар.
Еңбекақы.
Амортизация.
Үстеме шығындар.

Өндірістік шығындар есебіне аудит жүргізу кезінде 9-бөлімнің 91–93 бөлімшелерінің шоттары тексеріледі. Бұл шоттар балансқа тікелей шығарылмауы мүмкін, алайда шығындар тиісті түрде 801, 811, 821 шоттарында көрсетілуі қажет.

Аудитте жиі қаралатын құжаттар

Журнал-ордерлер.
Калькуляциялау бойынша құжаттар.
Өндіріске босатылған материалдар бойынша құжаттар.
Еңбекақы есептеуге арналған табельдер.

Сату және қаржылық нәтижелердің қалыптасу кезеңінің аудиті

Нарықтық экономика жағдайында кез келген кәсіпорынның негізгі мақсаты — табыс табу. Өнім өндіретін кәсіпорын өнімнің нарықта сұранысқа ие болып, мүмкіндігінше жылдам өткізілгеніне мүдделі. Өнімді өткізу — құралдар айналымының соңғы кезеңі, ал оның көлемі айналым көрсеткіштеріне, рентабельділікке және жалпы қаржылық нәтижеге ықпал етеді.

Табыс көрсеткіштері (БЕС №3 талаптары)

Өнімді өткізуден түскен табыс.
Жалпы табыс.
Негізгі қызметтен түскен табыс.
Негізгі емес қызметтен түскен табыс.
Салық салуға дейінгі табыс.
Салық салудан кейінгі табыс.
Төтенше жағдайлардан түскен табыс.
Таза табыс.

Өткізуден түскен табысты анықтау

Өнімді өткізуден түскен табыс қосылған құн салығын, акциздерді, басқа да салықтар мен міндетті төлемдерді, қайтарылған тауарларды және шегерімдерді алып тастағаннан кейін анықталады.

Негізгі қызметтен түскен табыс тауарлы-материалдық құндылықтарды өткізуден және қызмет көрсетуден қалыптасуы мүмкін. Қазіргі тәжірибеде табысты тану үшін көбіне есептеу әдісі қолданылады. Есептеу әдісіне сәйкес өткізу сәті жөнелту мерзімімен, өнімді тапсырумен және банкке төлем құжаттарын ұсынумен байланысты анықталады.

Аудит тәсілдері және сыртқы дәлелдемелер

Өнімді өткізуден түскен табысқа аудит жүргізу барысында әртүрлі әдістер қолданылады, соның ішінде қарама-қарсы тексеру (counter-check) маңызды орын алады. Бұл кезеңде сыртқы көздерден алынған дәлелдемелерді жинақтаудың маңызы ерекше, себебі олар табыстың толықтығы мен шынайылығын растауға көмектеседі.

Сату кезеңінің аудиторлық бағдарламасы

Аудитор өнімді өткізу мен жөнелтудің дұрыстығын тексерген кезде төмендегілерді бекітуі қажет:

Дайын өнімді жеткізуге (жабдықтауға) келісімшарттардың жасалғанын және олардың дұрыс рәсімделгенін.
Өнімді жөнелту бойынша құжаттардың дұрыс ресімделуін.
Жөнелтілген тауарлар бағасының дұрыс бекітілуін және оның келісімшарт талаптарына сәйкестігін.
Егер өнім жабдықтаушының қоймасынан жөнелтілсе, жөнелту құжаттарының толтырылу дұрыстығын.
Дайын өнім бойынша қойма есебінің дұрыс ұйымдастырылғанын.
Өнімді өткізу мен жөнелту бойынша аналитикалық және синтетикалық есептің дұрыс жүргізілуін.
Өнімді өткізу мен жөнелту операциялары бойынша бухгалтерлік өткізбелердің дұрыстығын.

Ескерту

Берілген мәтін үзіндісі осы бөлімнің соңында аяқталмаған (тізім толық емес). Қажет болса, жалғасын жіберсеңіз, құрылымды сақтай отырып толықтырып, өңдеп беремін.