Майлықожа Сұлтанқожаұлы
Майлықожа Сұлтанқожаұлы (1835–1898)
Майлықожа Сұлтанқожаұлы қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Қызылқұм өңірінде дүниеге келіп, сол жерде өсіп-өнген. Әкесі Сұлтанқожа мұсылманша сауатты, шағын дәулетті, көзі ашық, діндар жан болған. Майлықожа әкесінің үйретуімен хат танып, кейін өз бетімен көп ізденіп, заманына сай білімін кеңейткен.
Ол 14 жасында ата-анасынан айырылып, жоқшылық пен мұқтаждықты көп көреді. Ер жеткен соң жатқа өлең айтып, өнер жолына түсу арқылы елге танылады. Шамамен 20 жасында өлең өнеріне біржола бет бұрып, ел ақындарымен жүздеседі. Сауатын тереңдетіп, шығыс әдебиетін оқуға ден қойып, оның кейбір үлгілерін жаттап айтып, ел арасына таратуға мүмкіндік алады.
Сүйінбаймен кездесуі және дереккөздер
1860 жылдары Майлықожа Сыр бойынан қазіргі Тараз өңіріне келіп, Сыпатай батырдың асында Сүйінбаймен кездесіп, сөз қағыстырады. Бұл жыр алғаш рет 1929 жылы «Жаңа әдебиет» журналында жарияланған.
Ақынның кейбір толғаулары 1883 жылы Ташкентте шыққан «Қырғыз хрестоматиясы» жинағында жарық көрді. Солардың қатарында: «Райымқұлға», «Қасқыр», «Ноғай мырзаға», «Үш жігіт» бар.
Нақыл өлеңдерінің тәрбиелік мәні
Майлықожаның нақыл өлеңдері ел ішінде тәлім-тәрбиелік мәнімен кең тараған. Ол жастарды сыйластыққа, үлкеннен өнеге алуға, адалдықты ұстануға үндейді.
Жастарды тәрбие қып, сыйлау керек,
Жорамалды қариядан жоба үйрен,
Ер жігіт еске толып есейгенше.
Түймедей түйініңді шешем десе,
Шын достың көңілі өсіп қуанбай ма!
Жол берме жобасызға деймін, халқым,
Сағынып бірін-бірі есен көрсе?
Біреудің адал малын жесем десе.
Жөн білсең, жолдасыңа жоба көрсет,
Қоңсыңмен қоштасып қал қол алысып,
Жұмыс жөнге жүрмей кеселденсе.
Туысқан өз еліне көшем десе.
Ананың ұлылығын паш етуі
Ақын поэзиясында ананың мейірімі мен орны ерекше суреттеледі. Ол адам баласының ең асыл сүйенішінің бірі — ана екенін әсерлі тілмен жеткізеді.
Аязды күні айналып,
Мейірбан бар ма бұрыннан?
Бұлтты күні бұрылған;
Ыстық пенен суыққа
Жас нәресте күніңде
Перзент үшін ұрынған,
Хабардар болған сырыңнан;
Дүниеде, шіркін, мейірбан
Мейіріңді сүтке қандырған,
Анаң өлмес болсайшы...
Ағайын-туысқа, отбасыға арналған тағылым
Майлықожа өлеңдерін көбіне ағайын-туысқа, отбасы мүшелеріне арнаған. Сол арқылы адамгершілік пен ізгілікті дәріптеп, бауырмалдық байланысты сақтаудың маңызын түсіндіреді.
Жал-құйрығың, қанатың,
Сүйеніп көңілін еркіндей,
Алатауда сүйінішің –
Шаһарлы шарбақ кентіндей.
Айтқанын қылмай жүресің;
Басшы болып тұрған алдыңда,
Өлгенінде өкініп,
Ағаң өлмес болсайшы —
Қадірін сонда білесің.
Қасіретін көріп інісі
Асқар таудың көркіндей,
Қапа болмас болсайшы.
Тай-құлындай тебіскен,
Артыңдағы сүйеуің,
Талапсып емшек еміскен,
Опасыз жалған дүниеде
Сүйенішің, тіреуің,
Інің өлмес болсайшы.
Қорытынды ой
Майлықожаның өнегелі сөздері уақыт өте келе ел арасына кең таралып, нақылға айналды. Оның мұрасы — адалдықты, сыйластықты, мейірімділікті және бауырмалдықты биік қоятын рухани тәлімнің айқын үлгісі.