Ақша айналымы
Экономика негіздері
Бұл мәтін ақша айналымының құрылымын, оның қолма-қол және қолма-қолсыз формаларын, ұлттық өнім мен ұлттық табыс сияқты макроэкономикалық көрсеткіштердің мағынасын, сондай-ақ сақтаулар, инвестициялар және қаржы жүйесінің рөлін түсіндіреді.
Оқуды жеңілдететін тірек
Ақша үнемі екі кеңістік арасында қозғалады: қолма-қол және қолма-қолсыз. Осы ауысу экономикадағы есеп айырысуды да, өндіріс пен тұтынуды да «қозғалыста» ұстайды.
Неге маңызды?
Ақша айналымы мен қаржы нарығының қалай жұмыс істейтінін түсіну мемлекет саясатының (салық, бюджет, ақша ұсынысы) экономиканың өсуіне, инфляцияға және халықтың табысына қалай әсер ететінін бағалауға мүмкіндік береді.
Ақша айналымы: мәні және формалары
Ақша айналымы — тауарлар мен қызметтерді өткізу процесін қамтамасыз ететін ақшаның қозғалысы. Ол қолма-қол және қолма-қолсыз формаларда жүзеге асады. Сонымен бірге шаруашылықтағы есеп айырысулар мен тауарлық емес төлемдер де ақша айналымының құрамына кіреді.
Ақша айналымының объективті негізі — тауар өндірісі: ол тауар мен ақшаның бөлінуін және өзара байланысын айқындайды. Қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуі, ұлттық және әлемдік нарықтардың қалыптасуы ақша айналымының әрі қарай дамуына ықпал етеді. Бұл процесс қоғамдық өнімнің жиынтық көлемін айырбасқа тартып, капиталдың үздіксіз айналысын қамтамасыз етеді.
Ақша айналымының негізгі сфералары
- Қолма-қол ақша айналымы
- Қолдағы нақты ақшаның қозғалысы. Банкноттар, монеталар және қағаз ақшалар арқылы жүзеге асады.
- Қолма-қолсыз ақша айналымы
- Банктегі есепшоттардағы депозиттердің қозғалысы. Чектер, төлем карталары, электрондық аударымдар арқылы орындалады. Кей жағдайларда вексельдер мен сертификаттар да қолданылады.
Қолма-қол ақша мен қолма-қолсыз ақша арасында тығыз өзара тәуелділік бар: ақша бір сферадан екіншісіне үнемі ауысып отырады. Мысалы, қолма-қол ақша банктегі депозит формасына өтеді және керісінше. Банктегі шотқа қолма-қолсыз қаражаттың түсуі көбіне ақшаны беру (тарату) қажеттілігімен қатар жүреді. Сондықтан қолма-қолсыз төлем айналымы қолма-қол ақша айналымынан ажырамайды және елдегі бірыңғай ақша айналымының тұтастығын қалыптастырады.
Айналымдағы ақша және негізгі көрсеткіштер
Өнім нарығы
Фирмалар өндірген тауарлар мен қызметтерді үй шаруашылықтары сатып алатын нарық.
Ресурстар нарығы
Фирмалар өндіріске қажет ресурстарды (еңбек, капитал, табиғи ресурстар) сатып алатын нарық.
Бұл ықшамдалған үлгіде ресурстардың иесі — үй шаруашылықтары: олар ресурстарын фирмаларға ақшалай төлемдерге сатады. Бұл төлемдер еңбекақы, рента, пайыздық табыс және пайда түрінде көрінеді. Процестер үздіксіз жүреді.
Ұлттық өнім мен табыс: нені өлшейміз?
- Ұлттық өнім — экономикада өндірілген барлық дайын тауарлар мен қызметтердің құны. Дайын өнімдер тұтынуға, инвестицияға, мемлекеттік сатып алуға немесе экспортқа бағытталады.
- Аралық өнім (мысалы, нан пісіруге алынған ұн, автокөлік өндірісіне алынған болат) ұлттық өнім құрамына кірмейді.
- Ұлттық табыс — үй шаруашылықтарының барлық табыстарының жиынтығы (еңбекақы, рента, пайыз, пайда). Айналым үлгісінде ұлттық табыс пен ұлттық өнім тең деп қарастырылады.
Номиналды, нақты және статистикалық көрсеткіштер
- Номиналды көрсеткіш
- Инфляцияны есепке алмай, ағымдағы бағамен өлшенетін сандық мән.
- Нақты көрсеткіш
- Инфляция әсерін ескеріп, түзетілген мән.
- Статистикалық мөлшер
- Белгілі бір нақты уақыт сәтіндегі деңгейін сипаттайтын көрсеткіш; уақыт интервалы көрсетілмей берілуі мүмкін.
Сақталған қаржы, инвестиция және қаржы нарығы
Нарықтық экономика жағдайында үй шаруашылықтарының табысы мен шығыны әртүрлі болуы мүмкін. Табыстың тұтынуға және салық төлеуге жұмсалмаған бөлігі сақталған қаржы (жинақ) ретінде қалыптасады.
Сақтаудың кең тараған формалары
- Табыстың бір бөлігін қолма-қол ақша түрінде жинақтау.
- Банктерге депозит ретінде салу.
- Құнды қағаздарды сатып алу.
Дегенмен барлық үй шаруашылықтары бірдей жинақтауға бейім емес. Мысалы, жастар қымбат тауарлар мен қызметтерді (үй, білім және т.б.) ұзақ жинағаннан гөрі, қарыз қаражаты есебінен сатып алуға жиі ұмтылады.
Инвестицияның негізгі компоненттері
1) Негізгі капиталға инвестиция
Қайта өндірілетін капитал игіліктерін қалыптастыру: құрал-жабдықтар, компьютерлер, өндірістік ғимараттар.
2) Тауар-материалдық қорларға инвестиция
Өндірісте қолданылатын шикізаттар мен қорлар көлемінің өзгерісі.
Әдетте жинақтауды үй шаруашылықтары көбірек жүзеге асырады, ал инвестицияны фирмалар орындайды. Сондықтан жинақтарды инвестицияға айналдыратын тетіктер қажет — бұл міндетті қаржы нарығы атқарады.
Қаржы нарығының негізгі каналдары
Тікелей қаржыландыру
Қаражат сақтаушыдан қарыз алушыға тікелей өтеді. Негізгі түрлері:
- Капиталды қаржыландыру: фирмаға инвестиция салу арқылы меншік құқығын алу.
- Қарыз арқылы қаржыландыру: несиелеу, қарыз құралдары.
Жанама қаржыландыру
Қаражат үй шаруашылықтарынан фирмаларға қаржы институттары арқылы өтеді. Мұндай ұйымдар қаржы делдалдары деп аталады (банктер, өзара қорлар, сақтандыру компаниялары).
Қаржы жүйесінің мәні мен құрылымы
Қаржы — мемлекет, заңды тұлғалар және жеке тұлғалар арасында ақша қорларының қалыптасуы, бөлінуі және пайдаланылуына байланысты туындайтын экономикалық қатынастар жүйесі. Қаржы ЖІӨ-ні бөлу және қайта бөлу үдерістерінде маңызды экономикалық құрал қызметін атқарады, сондай-ақ бақылау функциясын орындайды.
Қаржының негізгі қызметтері
- Бөлу: шаруашылық субъектілерін қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету және оларды мақсатты ақша қорлары түрінде пайдалану.
- Бақылау: қоғамдық өнім құнының қозғалысы арқылы ұдайы өндіріс пропорцияларын сандық түрде бейнелеп, экономикалық арақатынастарды қадағалау мүмкіндігін арттыру.
- Ынталандыру: салық ставкалары мен жеңілдіктерді өзгерту арқылы жекелеген салалардың дамуын жеделдету, техникалық прогресті, жұмыс орындарын және өндіріс ауқымын қолдау.
- Фискалдық: салықтар арқылы табыстың бір бөлігін орталықтандырып, мемлекеттік қызметтерді және өндірістік емес сфераны қаржыландыру.
Ұлттық экономика шеңберіндегі қаржы қатынастарының жиынтығы мемлекеттің қаржы жүйесін құрайды. Ол орталықтандырылған, орталықтандырылмаған қаржылардан және үй шаруашылықтарының қаржыларынан тұрады.
Орталықтандырылған қаржы
Мемлекеттік бюджет жүйесі, мемлекеттік несие, сақтандыру қорлары, арнайы бюджеттік қорлар. Ұлттық экономиканы реттеу және маңызды әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешу үшін қолданылады.
Орталықтандырылмаған қаржы
Кәсіпорындар мен фирмалардың қаржылары. Заңды тұлғалар арасындағы, мемлекетпен және жеке тұлғалармен қатынастарды қамтиды. Қаржы ресурстарының маңызды бөлігі осы жерде қалыптасады.
Үй шаруашылықтарының қаржысы
Бірлесіп шаруашылық жүргізетін жеке тұлғалардың кіріс-шығынына байланысты қаржы қатынастары; өмірдің материалдық негізін құрайды.
Қаржы жүйесінің әрбір элементі өндіріске әсер етеді: орталықтандырылған қаржылар ресурстарды жинақтап, салалар арасында бөледі; фирмалар қаржысы өндірісті қамтамасыз етеді және ЖҰӨ-нің қалыптасуына қатысады; үй шаруашылықтарының қаржысы халықтың тұрмыс деңгейін айқындайды. Макроэкономикалық талдауда мемлекеттік қаржы ерекше мәнге ие.
Мемлекеттің ақша айналымындағы рөлі
Мемлекет бюджетіне түсетін салықтар — үй шаруашылықтары секторынан ақша қаражатының ағымы. Алайда бұл ағымды мемлекет қайтадан трансферттік төлемдер арқылы толықтыра алады. Оларға зейнетақы, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы, табысы төмен азаматтарға төлемдер жатады.
Таза салық
Салық жүйесінің нақты әсерін бағалау үшін, мемлекетке түскен салықтан трансферттік төлемдерді алып тастаймыз. Нәтижесінде таза салық көлемі анықталады.
Үкімет айналымдағы қандай арналар арқылы әрекет етеді?
- 1 Үй шаруашылықтарынан таза салық алады.
- 2 Өнім нарығында тауарлар мен қызметтерді сатып алуды жүзеге асырады.
- 3 Сыртқы сектор арқылы капитал қозғалысына ықпал етеді: импорт экспорттан асса капитал шетелден келеді; экспорт импорттан асса капитал елден сыртқа бағытталуы мүмкін.
Фискалдық саясат
Үкіметтің салық салу және мемлекеттік шығындар саласындағы саясаты. Таза салық өссе, үй шаруашылықтары тұтынуды және/немесе жинақты қысқартуға мәжбүр болуы мүмкін. Ал таза салық төмендесе, тұтыну мен жинақтың өсуін ынталандырып, ұлттық өнімнің артуына ықпал етеді.
Ақша-несие саясаты
Айналымдағы ақша санына ықпал ететін мемлекеттік саясат. Ол экономикалық белсенділікке, пайыз мөлшерлемесіне және инфляциялық үрдістерге әсер етуі мүмкін.
Қорытынды байланыс
Ақша айналымы — экономиканың «қан айналымы»: ол қолма-қол және қолма-қолсыз есеп айырысу арқылы нарықтарды байланыстырады. Үй шаруашылықтарының жинағы қаржы нарығы арқылы фирмалардың инвестициясына айналады, ал мемлекет салық, бюджет және ақша-несие саясаты арқылы жалпы экономикалық динамикаға ықпал етеді.