Макроэволюция

Макроэволюция — түрден жоғары деңгейлердің (туыс, тұқымдас, отряд, класс және т.б.) қалыптасуына ықпал ететін эволюциялық өзгерістер жиынтығы. Бұл терминді ғылымға алғаш рет орыс ғалымы Ю. А. Филипченко 1927 жылы енгізген.

Негізгі көзқарас

Қазіргі зерттеулерде макроэволюцияның жеке, дербес механизмі жоқ деген тұжырым кең тараған: ол негізінен микроэволюциялық процестердің жинақталуы арқылы жүзеге асады. Микроэволюция деңгейінде бірден байқалмайтын эволюцияның жалпы заңдылықтары мен бағыттары макроэволюцияда айқынырақ көрінеді.

Яғни микроэволюциядағы өзгерістер уақыт өте келе жинақталып, сырттай макроэволюциялық құбылыстар ретінде байқалады. Осы деңгейде органикалық дүниенің эволюциясына тән бағыттар мен заңдылықтарды кеңірек пайымдауға мүмкіндік туады.

Тарихи түсіндірулер

ХХ ғасырдың бірінші жартысында кейбір биолог-ғалымдар (Р. Вальтерек, Р. Гольдшмидт) «макроэволюция» ұғымын өзгергіштіктің екі түрін сипаттау үшін де қолданған: түр аралық өзгергіштік (Мендель заңдарына бағынатын) және ерекше өзгергіштік (Мендель заңдарына бағынбайтын).

Эволюцияны зерттеген көптеген биолог-ғалымдардың пікірінше, туыс, тұқымдас, отряд, класс сияқты жоғары таксономиялық деңгейлердің қалыптасуы микроэволюция негізінде дамиды.

Микроэволюция

Микроэволюция — бір түрге жататын популяциялар ішінде жүретін, популяцияның гендік қорының өзгеруіне және жаңа түрлердің пайда болуына алып келетін эволюциялық процестердің жиынтығы. Бұл терминді ғылымға Ресей ғалымы Н. В. Тимофеев-Ресовский 1938 жылы енгізген.

Механизмі және қозғаушы күштері

Микроэволюция мутациялық өзгергіштік негізінде табиғи сұрыпталудың әсерімен жүзеге асады. Эволюциялық факторлар — мутация, миграция, оқшаулану, тіршілік үшін күрес, сұрыпталу және басқа да ықпалдар — популяцияның генотиптік құрамын өзгертеді. Соның нәтижесінде сол популяцияда жаңа түрдің қалыптасуы мүмкін.

Микроэволюция процесінің жүруіне популяция санының ауытқуы, популяциялар арасындағы генетикалық ақпарат алмасуы, оқшаулану және гендердің ығысуы (генетикалық дрейф) әсер етеді.

Нәтижесі

Микроэволюция тұтас алғанда биологиялық түрдің жалпы гендік қорының өзгеруіне әкеледі. Кейбір жағдайларда популяцияның ұзақ уақыт оқшаулануы ата-аналық формаларынан ерекшеленетін жаңа түрдің пайда болуына ұласады.

Микроэволюциялық зерттеулердің нәтижелі болуы үшін популяцияның генетикалық құрылымы және оның уақыт бойынша өзгеру динамикасы анықталып, жүйелі түрде талданады.