Қазақша рефераттар

Қанның құрамы, қан жасушалары Эритроциттер.

Сабақ туралы мәлімет

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі №64. Ж. Аймауытов атындағы көпсалалы мектеп-гимназиясы. Ашық сабақ (Шымкент, 2008 ж.). Биология пәні мұғалімі: Елібаева Ш. А.

Тақырыбы

Қанның құрамы, қан жасушалары. Эритроциттер.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Әдісі

Әңгімелеу, интерактивті тақта көмегімен өткізу.

Көрнекіліктері

Дискілер, кеспе қағаздар, интерактивті тақта, электрондық оқулықтар.

Сабақтың мақсаты

Білімдік

Ағзаның ішкі ортасын, оның тұрақтылығын (гомеостаз), қанның құрамын, қан жасушаларын және эритроциттердің құрылысы мен қызметін түсіндіру.

Дамытушылық

Ойлау және есте сақтау қабілеттерін дамыту, ақпаратты жүйелеуге дағдыландыру.

Тәрбиелік

Саналы мінез-құлыққа, салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу.
  • Оқушыларды түгендеу.
  • Сынып тазалығына көңіл бөлу.
  • Үй тапсырмасын пысықтау.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Тақтадағы қозғалысты қамтамасыз ететін бұлшықеттердің суреттеріне (қолдың екі басты және үш басты бұлшықеттері) сүйене отырып, төмендегі тақырыптар бойынша сұрақ-жауап жүргізіледі:

1) Бұлшықеттердің негізгі топтары

2) Бас пен мойын бұлшықеттері

3) Тұлға бұлшықеттері

4) Арқа бұлшықеттері

5) Көкірек бұлшықеттері

6) Құрсақ бұлшықеттері

7) Қол бұлшықеттері

8) Аяқ бұлшықеттері

9) Бұлшықеттердің қажуы

III. Жаңа сабақты түсіндіру

Ағзаның ішкі ортасы және гомеостаз

Ағзаның ішкі ортасын қан, лимфа және ұлпа сұйықтығы құрайды. Ішкі ортаның тұрақтылығы (гомеостаз) ұлпалардың тіршілігі мен дұрыс қызмет атқаруы үшін өте маңызды. Гомеостазды жүйке және эндокриндік жүйелер реттейді.

Қан: ұлпа ретінде және негізгі қызметтері

Қан — дәнекер ұлпа. Ол қанайналым жүйесінде тамырлар бойымен қозғалып, бірнеше маңызды қызмет атқарады. Ересек адамның орташа қан көлемі 5–6 л.

Газдарды тасымалдау

Оттегін ұлпаға, көмірқышқыл газын өкпеге жеткізеді.

Заттарды тасымалдау

Қоректік заттар мен гормондарды тасымалдайды.

Зат алмасу өнімдерін әкету

Алмасу барысында түзілген қажетсіз өнімдерді алып кетеді.

Байланыстыру қызметі

Жасушалар мен мүшелер арасындағы өзара байланысты қамтамасыз етеді.

Иммундық қорғаныс

Иммундық жауаптарға қатысады.

Тұрақтандыру және ұю

Қышқыл-сілтілік және су-тұз теңдігін сақтауға қатысады, қан ұю қабілеті бар.

Қанның құрамы: плазма және жасушалар

Қан плазмадан (сарғыш түсті сұйық бөлік) және қан жасушаларынан тұрады: эритроциттер, лейкоциттер, тромбоциттер.

Ұюға қарсы ерітінді қосылған қанды ыдысқа құйып тұндырса, айқын 3 қабат байқалады. Ең үстіңгі сарғыш, мөлдір қабат — плазма.

Плазманың құрамы

Негізгі компоненттер

  • Су: 90–92%
  • Тұздар: 0,9%
  • Глюкоза: шамамен 0,12%
  • Майлар: 0,7–0,8%
  • Сүт қышқылы, ферменттер, гормондар

Плазма нәруыздары (7–8%)

  • Альбуминдер: ≈ 4,5%
  • Глобулиндер: 1,7–3,5%
  • Фибриноген: ≈ 0,4% (қанның ұюына қатысады)

Құрамында фибриноген нәруызы болмайтын плазма қан сарысуы (сыворотка) деп аталады.

Маңызды ескерту: глюкоза деңгейі

Глюкоза — жасушалар үшін негізгі қуат көзі. Плазмадағы глюкоза мөлшері 0,04%-дан төмендесе, ми жасушалары қатты қозып, бұлшықеттердің жиырылуы күшейіп, тырысу (судороги) байқалуы мүмкін.

Қан жасушалары

Эритроциттер

Қанның қызыл түйіршіктері. Негізгі қызметі — газдарды тасымалдау.

Лейкоциттер

Қанның түссіз жасушалары. Ағзаның қорғаныш қызметінде маңызды рөл атқарады.

Тромбоциттер

Қан пластинкалары. Қанның ұю үдерісіне қатысады.

Эритроциттер: құрылысы, түзілуі, қызметі

Негізгі белгілері

  • Ядросы жоқ.
  • Орташа диаметрі: 7,2–7,5 мкм.
  • Құрамында қызыл түс беретін гемоглобин нәруызы бар.
  • Қанның 1 мм³ көлемінде шамамен 4,5–5 млн эритроцит болады.
  • Пішіні — ортасы ойысқан тегершік. Бұл беткейін шамамен 1,5 есе ұлғайтып, газ алмасуды тиімді етеді.
  • Орташа тіршілік ұзақтығы: 120 күн.

Түзілуі және жойылуы

  • Сүйектің қызыл кемігінде түзіледі.
  • Бауыр мен көкбауырда ыдырап, жойылып отырады.

Гемоглобиннің құрамы

Гемоглобин темірі бар гемнен және нәруыздық бөліктен (глобин) тұрады.

Газдарды тасымалдау теңдеулері

Hb + O₂ → HbO₂ Оксигемоглобин

Hb + CO₂ → HbCO₂ Карбаминогемоглобин

Қаназдық (анемия): пайда болу себептері

  1. Қандағы эритроцит санының кемуі немесе гемоглобин мөлшерінің азаюы.
  2. Көп қан жоғалту.
  3. Интоксикация (улану) жағдайлары.
  4. B12 витаминінің жетіспеушілігі.

IV. Қорытынды тапсырма: сөзжұмбақ

Жаңа тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтарға жауап беру ұсынылады:

1) Қан пластинкалары қалай аталады?

2) Қанның қызыл түйіршіктері қалай аталады?

3) Оттекпен қосылған гемоглобин қалай аталады?

4) Қанның түссіз жасушасы қалай аталады?

5) Қанның қызыл түсті пигменті қандай?

6) Ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы қалай аталады?

7) Ағзаның қорғаныштық қабілеті қалай аталады?

8) Эритроциттерде қандай органоид болмайды?

Сөзжұмбақтың тік/көлденең торына байланысты негізгі кілт сөз ретінде «БИОЛОГИЯ» сөзі берілген.

V. Білімді бағалау

Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындауына сәйкес бағалау жүргізіледі.

VI. Үй тапсырмасы

Тақырып: Қанның құрамы, қан жасушалары. Эритроциттер.

Қосымша тапсырма: 56-суретті салу.