Махамбет Өтемісұлының өлімі
1846 жылғы 20 қазан: Ақжайықтағы қанды оқиға
Осыдан 160 жыл бұрын, 1846 жылдың 20 қазанында Ақжайық өңірінде ел жадында қалған қанды оқиға орын алды. Бұл — атақты ақын Махамбет Өтемісұлының аса қатыгездікпен өлтірілуі.
Негізгі дерек
1846 жылғы қазан айында Орынбор қазақтарының батыс бөлігінің билеушісі, сұлтан Баймағамбет Айшуақов патшаға адалдығын дәлелдеу үшін Махамбетті өлтіру жоспарын жасайды.
Жарияланған сыйақы
Тірідей ұстап әкелгенге — 1000 сом, басын кесіп әкелгенге — 500 сом
Жоспардың жүзеге асуы және куәлік ретінде келтірілген эпизод
Мұндай қылмысты жүзеге асыратын адамдар да табылады. Әнуар Әлімжановтың еңбегінде Махамбеттің басын Баймағамбет сұлтанға апарған сәтте Шернияз ақынның да сұлтанның жанында отырғаны айтылады.
Әнуар Әлімжанов сипаттаған көрініс
Ықылас басты қызыл подносқа салып, бетін мақпал матамен жауып әкеледі. Сұлтан: «Қандай сыйлық әкелдің?» деп матаны қанжардың ұшымен ашып қалғанда, подноста Махамбеттің басы жатады. Шернияз ұзақ қарап, басын таныған соң, айнала отырғандарды бір шолып өтеді де, айқайлап сыртқа жүгіріп шығады.
«Қараой» әңгімесіндегі соңғы сәт
Жазушы Тәкен Әлімқұлов «Қараой» әңгімесінде ақынның дүниеден өтер сәтін былай суреттейді:
«Махамбеттің теңдессіз үлкен жүрегі тынымсыз дүрсіл қағумен болды. Жаралы арыстанның ыңырсығанындай, тұншыққан домалақ дүрсілден Ықыластың үрейі ұшты. Ол қазықтың қасында жатқан тоқпақпен Махамбеттің басына ұрды. Махамбет ақтық рет: “Әуес!” деп, сылқ түсіп, сұлап қалды».
Қанды оқиғадан кейінгі қудалау
Зерттеуші-ғалым Исатай Кенжәлиев «Махамбет Өтемісұлы» кітабында қанды оқиғадан кейін жендеттердің Махамбеттің үйін тонап, інісі Хасенді, әйелін және Бетімбай Шөкеұлын Баймағамбетке алып барғанын жазады.
Автордың көрсетуінше, тұтқындалған адамдарды Баймағамбет шамамен бір айдай ұстап, қорқытып жауап алып, кейін босатқан. Еңбекте жендеттердің ақынның әйелін де өздерімен бірге алып кеткені анық айтылады.
Баймағамбет Айшуақовтың марапаты және өлімі туралы әңгіме
1847 жылдың 27 ақпанында патшаға адал қызмет еткені үшін сұлтан Баймағамбет Айшуақовқа генерал-майор атағы беріледі. Сол жылдың 30 наурызында сұлтан қайтыс болған.
Ел ішіндегі нұсқа
Ел арасында оның Санкт-Петербургтен үйіне қайтып келе жатқан жолда Елек өзенінен өтер кезде опат болғаны туралы әңгіме айтылады. Тағы бір тараған дерек бойынша, сұлтанды суға батырып өлтірген топтың басында Махамбеттің досы Асаубай болған деседі. Осылайша олар ақын үшін кек қайтарған.
Мәтін тарихи деректер мен көркем прозадағы сипаттауларға сүйеніп берілді; кей эпизодтар әр авторда әрқилы баяндалуы мүмкін.