Бағалы қағаздар нарығы
Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының қалыптасуы
Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығы (БҚН) шамамен он бес жыл бұрын қалыптаса бастады. 1991 жылы АҚ-дей брокерлік фирмалар мен қор биржалары құрылып, нарықта алғашқы кәсіби қатысушылар пайда болды. 1990-жылдардың ортасында БҚН туралы заңдар және қор биржасының қызметін реттейтін нормативтік актілер қабылдана бастады.
Институционалдық қадамдар (1995)
Ұлттық комиссия
1995 жылдың қаңтарында бағалы қағаздар жөніндегі ҚР Ұлттық комиссиясы құрылды.
Даму бағдарламасы
Үкімет БҚН-ды дамытудың үш жылдық бағдарламасын бекітті.
Бағдарламаны іске асыру нәтижесінде нарықтың қалыптасуы мен кейінгі дамуы бірнеше бағытта жүрді: заңнамалық негіз күшейді, инфрақұрылым құрылды, акциялар мен облигациялар нарығы кеңейді, кадр дайындау жүйесі қалыптасты, сондай-ақ Қазақстанның БҚН-ы әлемдік нарық жүйесімен біртіндеп интеграциялана бастады.
Маңызды ескерту
Эмитенттердің нақты эмиссиялық белсенділігінің төмен болуына байланысты Қазақстан қор биржасы нарықтың толық өсу деңгейіне жетті деу қиын. Сондықтан ішкі инвестициялық базаны кезең-кезеңімен ұлғайту және инвестициялауды реттеу тиімділігін арттыру арқылы БҚН-ды дамытуды жалғастыру қажет.
Нарық инфрақұрылымы: негізгі құрамдастар
Заңнамалық база
Бағалы қағаздарды шығару мен айналысқа түсіруді, кәсіби қатысушыларды және БҚН-дағы мемлекеттік реттеу қатынастарының құрылымын айқындайтын құқықтық негіз қалыптасты.
Институционалдық инфрақұрылым
Брокер-дилерлік ұйымдар, кастодиандар, зейнетақы активтерін басқару компаниялары, сондай-ақ техникалық инфрақұрылым ретінде орталық депозитарий мен қор биржасы қызмет ете бастады.
Нарық сегменттері
Қалыптасқан акциялар және облигациялар нарығы кезең-кезеңімен дамуын жалғастырды.
Кадр және интеграция
Арнайы мамандарды дайындау жүйесі құрылып, жетілдіріле түсті; Қазақстанның БҚН-ы жаһандық нарықпен интеграция бағытында қозғалды.
Әлемдік тәжірибе: бағалы қағаздардың негізгі сегменттері
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде БҚН бірнеше сегменттен тұрады. Атап айтқанда, кәсіпорындар мен жеке компаниялардың акциялары, сондай-ақ мемлекеттің және жеке фирмалардың облигациялары айналыста болады. Табыстылық пен тәуекел деңгейі бойынша бұл құралдар арасында тұрақты бәсеке жүреді.
Экономикалық өрлеу кезеңінде көптеген жағдайда жеке және корпоративтік акциялар мен облигациялар бойынша дивидендтер мен пайыздар мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша пайыздардан жоғары болуы мүмкін.
Өркениетті елдердегі басым құралдар (жалпылама көрініс)
| Аймақ | Нарықта жиі кездесетін бағалы қағаздар | Ерекшелік |
|---|---|---|
| АҚШ | Жеке фирмалардың облигациялары; корпоративтік және жеке акциялар | Корпоративтік сектордың үлесі жоғары |
| Батыс Еуропа | Кепілмен қамтамасыз етілген (ипотекалық) және коммуналдық облигациялар; әртүрлі меншік нысанындағы кәсіпорындардың бағалы қағаздары | Кей елдерде мемлекеттік сектордың үлесі жоғары; ипотекалық/коммуналдық облигациялар көбіне биржадан тыс сатылады |
| Жапония | Жеке фирмалардың акциялары; мемлекеттік облигациялар | Мемлекеттік сектордың ықпалы салыстырмалы жоғары |
| Франция (ерекше атап өтіледі) | Мемлекеттік бағалы қағаздар үлесі жоғары; әртүрлі меншік нысанындағы эмитенттердің құралдары | Мемлекеттік сектордың нарықтағы салмағы байқалады |
Ескертпе: Батыс Еуропада кепілмен қамтамасыз етілген және коммуналдық облигацияларды көбіне ипотекалық банктер эмиссиялайды, әрі олар жиі қор биржасынан тыс орналастырылады.
Бағалы қағаздарды жіктеу: түсінуге ыңғайлы тәсілдер
Әлемдік нарықтың дамуы бағалы қағаздарды әртүрлі өлшем бойынша жіктеуге мүмкіндік береді: экономикалық табиғаты, құқықтық сипаты, эмитент түрі, айналыс тәртібі және басқа да қасиеттері. Мұндай жіктеу құралдардың көптүрлілігін жүйелеуге көмектеседі.
Экономикалық табиғаты бойынша
- Алғашқы (негізгі) құралдар
- Акциялар мен облигациялар сияқты құралдар эмитент мүлкіне немесе ақша қаражатына қатысты белгілі бір үлесті (құқықты) білдіреді.
- Туынды құралдар
- Опциондар мен фьючерстер сияқты құралдар — екінші деңгейде шығарылатын қаржылық құралдар.
Бұл жіктеу құралдың инвестициялық тартымдылығын автоматты түрде білдірмейді.
Жалпы белгілер бойынша (уақыт, кеңістік, нарық)
Қолдану мерзімі: мерзімді, мерзімсіз
Пайда болуы: алғашқы, екінші
Қолдану формасы: қағазды/құжатты, қағазсыз/құжатсыз
Ұлттық тиістілігі: отандық, шетелдік
Меншік формасы: мемлекеттік, мемлекеттік емес
Айналыс сипаты: нарықтық (еркін айналыстағы), нарықтық емес
Тәуекел деңгейі: қауіпсіз, аз тәуекелді, тәуекелі жоғары
Экономикалық мәні (құқық түрі): акция, облигация, вексель және т.б.
Жіктеудің практикалық мәні
Мұндай жүйелеу нарықта бағалы қағаздардың сан алуан түрі бар екенін түсінуге, әр құралдың құқықтық режимін, өтімділігін және тәуекел-профилін салыстыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан БҚН-ның ерекшелігі: құқықтық реттеу және инфрақұрылымның бекінуі
1991–1998 жылдар аралығында қабылданған заңдар мен нормативтік актілер БҚН-ды мемлекеттік реттеу жүйесінің мазмұнын кеңінен айқындады. Осы кезеңде кәсіби қызмет түрлері де нақтыланып, жаңа бағыттармен толықты.
Кәсіби қызметтердің кеңеюі
- Бағалы қағаздар портфелін басқару
- Бағалы қағаз ұстаушылар реестрін жүргізу
- Бағалы қағаздарды сақтау (1997 жылдан бастап — кастодиандық қызмет)
- Биржадан тыс баға белгілеу жүйесінің қызметі
Мемлекеттік шешімдер хронологиясы
-
1996 ж. 28 наурыз — №370 қаулы
Ұлттық комиссия үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы орган мәртебесін алып, ҚР Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін орган ретінде бекітілді.
-
1996 ж. 17 мамыр — №608 қаулы
ҚР-да БҚН-ды дамытудың бағдарламасы бекітіліп, инфрақұрылым құру бойынша ауқымды іс-шаралар белгіленді.
-
1999 ж. 27 мамыр — №658 қаулы
«БҚН-ды дамыту мәселелері» бойынша бағдарлама орындалуы туралы Ұлттық комиссияның есебі бекітілді.
Қор биржаларының бәсекесі және базалық инфрақұрылым
1996 жылдың соңында Қазақстан БҚН-ында өзара бәсекеге түскен алғашқы қор биржалары — Орталық және Қазақстандық — пайда болды. Кейінгі тендер нәтижесінде нарықта Қазақстан қор биржасы (ҚҚБ) қалды.
1997 жылдың 5 наурызында «Бағалы қағаздар нарығы туралы» және «ҚР-да бағалы қағаздармен мәмілелерді тіркеу туралы» заңдар қабылданды. Осы екі заңның негізінде қазіргі Қазақстан БҚН-ның базалық инфрақұрылымы толық қалыптасты.
1997 жылғы тендер қорытындысы бойынша Ұлттық банк пен Қазақстан қор биржасының бірлескен ұсынысы жеңіске жетіп, «Бағалы қағаздардың Орталық депозитарийі» жабық акционерлік қоғамы құрылды. Ол қор биржасымен бірге қор нарығының техникалық инфрақұрылымының негізгі өзегіне айналды.