Бағалы қағаздардың экономикалық мәні, атқаратын қызметтері
1-бөлім. Бағалы қағаздардың теориялық мәні, олардың жіктелуі және түрлері
1.1. Бағалы қағаздардың экономикалық мәні және атқаратын қызметтері
Қазіргі нарықтық экономиканың қалыптасуы ұдайы өндірістің несие арқылы кеңеюімен сипатталады. Оның ең айқын көрінісі — қарыз міндеттемелерінің кең көлемде айналымға түсуі. Қарыз міндеттемесінің көптеген анықтамалары бар; әрқайсысы оның белгілі бір қырын ашады. Мысалы:
- Қарыз міндеттемесі — оны иемденушінің басқа субъектінің шаруашылығына ақша немесе мүлік түрінде несие беріп, сол үшін табыс алуға құқығын растайтын қарыз алушы ұсынған заңды құжат.
- Қарыз міндеттемесі — қарыз алу кезінде қарыз алушының несие берушіге (кредиторға) беретін құжаты.
Демек, қарыз міндеттемесі — жеке немесе заңды тұлғалардың (нарық қатысушыларының) мүліктік не қаржылық жағдайын айқындайтын құжат. Қарыз міндеттемесін шығаратын және оның айналымына жауапты тұлға эмитент деп аталады. Көп жағдайда эмитент пен міндеттемені ұстаушының арасында ұстаушының құқықтарын және эмитенттің міндеттерін нақтылайтын шарт жасалады.
Қаржылық жағдайдың негізгі үш күйі
Нарық қатысушыларының қаржылық жағдайы белгілі бір кезеңдегі кіріс пен шығыстың арақатынасына тәуелді. Қаржымен қамтамасыз етілуінің үш типтік жағдайы бар:
Қаржы ағымдары теңескен жағдай; қосымша қор қалыптастыру да, қарызға мұқтаждық та айқын емес.
Қоры жеткілікті; басқа субъектілерге несие беруге, яғни уақытша бос ақшаны орналастыруға мүмкіндік бар.
Қаржы жетіспейді; міндеттемелерді орындау үшін несие алу қажеттілігі туындайды.
Бір ұлттық қаржы жүйесі аясында қаржысы артық субъектілер де, қаржы тапшылығын сезінетін субъектілер де қатар өмір сүреді. Осындай жағдайда бір тарап артық қаржысын екінші тарапқа несиеге беріп, оның орнына қарыз міндеттемесін алады. Кей жағдайларда бұрынғы қарыз міндеттемесінің орнына қолма-қол ақша жүріп, міндеттеме тоқтатылуы да мүмкін.
Эмитент, ұстаушы және міндеттеменің айналым логикасы
- Қарыз міндеттемесін борышқор несие берушіге жазып береді және ол қарыз толық өтелгенге дейін несие берушіде сақталады.
- Қарыз міндеттемесін иелену құқығынан оны орындату (талап ету) құқығы туындайды.
- Қаржы міндеттемелерін жеке тұлғалар, мемлекет және Орталық (эмиссиялық) банк те шығара алады.
Қаржы міндеттемелерінің шаруашылық айналымында қолданылуын есептеуде олар қаржы активтері ретінде қарастырылады. Қаржы активтері мен оларды айналымға түсіретін ұйымдық нысандардың бірлігі елдің қаржы жүйесін құрайды.
Ақша нарығы, капитал нарығы және нарық кезеңдері
Ұйымдық тұрғыдан қаржы жүйесінің негізін ақша нарығы және капитал нарығы құрайды:
Бір жылға дейінгі мерзімге шығарылған қарыз міндеттемелерін біріктіреді.
Бір жылдан ұзақ мерзімге шығарылған міндеттемелердің жиынтығы; инвестициялық қорлар нарығымен тығыз байланысты.
Қаржы нарығы алғашқы және екінші (қосалқы) нарыққа бөлінеді: алғашқы нарықта жаңадан шығарылған міндеттемелер орналастырылады, ал екінші нарықта бұрын шығарылғандары сатып алынып, қайта сатылады.
Қаржыландырудың үш тәсілі
Қаржысы артық субъектілер мен қаржы тапшылығындағы субъектілер бір-бірімен үш түрлі тәсіл арқылы байланысады:
Артық қаржысы бар субъект басқа тарапқа тікелей несие береді. Нәтижесінде несие берушінің талаптары өссе, несие алушының міндеттемелері (қайтару портфелі) ұлғаяды.
Делдал рөлін брокерлер мен дилерлер атқарады; бұл тәсілде қор биржасының қызметі маңызды. Брокер де, дилер де әдетте өз қарыз міндеттемелерін шығармайды — олар биржа атынан делдалдық қызмет көрсетеді.
Коммерциялық банктер, сақтандыру және инвестициялық компаниялар, зейнетақы қорлары қарама-қарсы қаржы жағдайындағы субъектілерді байланыстырады: олар несие алушының бастапқы міндеттемелерін сатып алып, кейін оны қаржысы артық субъектілерге ұсынады.
Жанама қаржыландырудың артықшылығы — институттар несие берушіге ыңғайлы әрі сенімді құралдарды ұсына алады: банктік депозиттер, өмірді сақтандыру полистері, зейнетақы жоспарлары. Алайда бұл жағдайда өтелмеу тәуекелінің едәуір бөлігі қаржы институттарының өзіне жүктеледі.
Қарыз міндеттемесінің мерзімі және кірістілігі
Қарыз міндеттемесі белгілі бір мерзімге шығарылады. Бұл мерзім — міндеттеме шығарылған күн мен оның өтелген күні арасындағы уақыт. Қызмет ету кезеңі әдетте үш бөлікке бөлінеді:
- Шығару уақыты.
- Айналым кезеңі (алғашқы нарықта орналастыру/сату).
- Өтеу кезеңі (қолма-қол ақшаға айырбастау, міндеттемені жабу).
Қарыз міндеттемесін иемденуші үшін оның негізгі мәні — кіріс әкелуі. Осы тұста қарыз міндеттемесі мен бағалы қағаз ұғымдары өзара тығыз байланысты.
Бағалы қағаз ұғымы және тіркеудің маңызы
Бағалы қағаз — екінші нарықта белсенді түрде айналысқа түсетін қарыз міндеттемесі. Қарыз міндеттемелерінің бағалы қағаздар сияқты әрдайым арнайы нысаны бола бермейді: олардың көбі келісімшарт құжатында 1–2 бап түрінде ғана рәсімделуі мүмкін.
Бағалы қағаздардың едәуір бөлігі арнайы тіркеуден өтеді. Тіркеу инвесторға бағалы қағаз туралы дәл әрі маңызды ақпарат алуға мүмкіндік беріп, инвестиция сапасын дұрыс бағалауға көмектеседі.
Бағалы қағаздардың жіктелуі
Бағалы қағаздар бірнеше белгі бойынша жіктеледі: кіріс төлеу тәртібі, эмитент сипаты, айналым мерзімі мен сатылу орны.
1) Кіріс төлеуіне қарай: қарызды және үлесті
Кіріс нақты пайыз мөлшерлемесімен төленеді, ал негізгі қарыз белгіленген уақытта өтеледі.
Акция иеленушінің корпорация мүлкіндегі үлесін білдіреді және шектеусіз уақыт бойы дивиденд түрінде кіріс әкелуі мүмкін.
Бағалы қағаздардың өзге көптеген түрлері осы екі базалық санаттан туындайды.
2) Эмитентіне қарай
Эмитент ретінде мемлекет, жергілікті әкімшілік, корпорациялар, қаржы институттары және басқа да заңды тұлғалар қатыса алады. Эмитентіне байланысты бағалы қағаздардың кең тараған түрлері:
Үкімет атынан Қаржы министрлігі шығарады. Ең сенімді құралдардың қатарына жатады, өйткені өтелуі мемлекеттік бюджетпен қамтамасыз етіледі.
Көп тараған түрлері: қазыналық вексельдер және қазыналық облигациялар.
Мемлекеттік меншіктегі кәсіпорындар көбіне облигация түріндегі бағалы қағаздарды шығарады.
Төлемі жергілікті салықтармен және нақты жобаларға берілетін үкімет дотацияларымен қамтамасыз етіледі.
Ашық акционерлік қоғамдардың акциялары және облигациялары. Оларды өндіріс, құрылыс, сауда, көлік кәсіпорындарымен қатар коммерциялық банктер, сақтандыру және инвестициялық компаниялар, зейнетақы қорлары шығарады.
депозиттік сертификаттар, чектер және банктің өзге қарыз міндеттемелері.
коммерциялық вексельдер, фьючерстік шарттар және басқа коммерциялық құралдар.
3) Сатылу орны мен айналым мерзіміне қарай: ақша нарығы және капитал нарығы
Бағалы қағаздар сатылу орнына байланысты ақша нарығындағы және капитал нарығындағы құралдар болып бөлінеді.
Қысқа мерзімді құралдар: айналу мерзімі 1 күннен 1 жылға дейін. Бұл нарықта қазыналық вексельдер, депозиттік сертификаттар және басқа коммерциялық қағаздар айналысқа түседі. Эмитенттері әртүрлі болғанымен, бұлардың бәрі негізінен қарызды бағалы қағаздарға жатады.
1 жылдан астам мерзімге шығарылған құралдар. Олар қарызды да, үлесті де болуы мүмкін. Эмитенттері: мемлекет, жергілікті әкімшілік, корпорациялар, қаржы институттары және басқалар.
Ескерту: бастапқы мәтінде соңғы сөйлем аяқталмаған. Мазмұн тұтастығын сақтау үшін бөлім осы жерде аяқталды.