ТІЛЕПБЕРГЕНҰЛЫ ҚАЗАНҒАП
Қазанғап: күй тілінде сөйлеген тағдыр
Тілепбергенұлы Қазанғап (1854–1927) — қазақтың әйгілі күйші-композиторы. Туып-өскен жері — Арал көлінің жағасы, Құланды түбегіндегі Ақбауыр. Сондай-ақ, мәңгілік тыныс тапқан мекені де сол Ақбауыр маңы, Айшуақ ауылының іргесі.
Түйін: Қазанғаптың өмірі мен өнері туған жердің кеңістігімен ғана емес, ел басынан өткен тарихи дүрбелеңмен де біте қайнасып жатыр.
Шыққан тегі және шежіре желісі
Қазанғаптың шыққан тегі — Ұлы жүз құрамындағы байырғы тайпалардың бірі, Шанышқылы. Шежіре дерегі бойынша, Ұлы жүз Ақарыстан тараған ұрпақтың бірі — Кейкі би, одан — Төбей. Төбейден Майқы, Қоғам, Мекіре, Құйыл атты төрт ұл тарайды. Солардың Қоғамынан Қаңлы мен Шанышқылы өрбиді. Ал Шанышқылыдан Қорбақа, Дархан, Қырықсадақ, Бектау туады. Қазанғаптың аталары осы тармақтың Қырықсадақ бұтағынан тарайды.
Ұлы жүз
Ақарыс — шежірелік бастау ретінде аталады.
Шанышқылы
Қазанғаптың руы — байырғы тайпалардың бірі.
Қырықсадақ
Қазанғап аталарының тараған негізгі бұтағы.
Заман тынысы: тарихи дүмпулердің ізі
Кіші жүздің Ресейге бодан болуы ел ішіндегі әлеуметтік-саяси құрылымға ертерек өзгеріс енгізіп, бұрынғы руаралық пәтуа-бірліктің бұзылуына әсер етті. Сырым батыр, одан кейін Исатай мен Махамбет бастаған жойқын көтерілістер, бертіндегі Бекет батыр көтерілісі — Қазанғаптың жөргектен құлағына сіңген, кейін өзі де көзімен көрген заман тауқыметінің айғағы еді.
Өнердің әлеуметтік тамыры
Қазанғап күйінің үнінде жеке тағдыр ғана емес, елдің күйзелісі мен үміті қатар естіледі: тарихи оқиғалар оның музыкалық ойлауына тақырып, ал халық жадындағы жаралар — күйдің өзегіне айналды.
Домбыра — серік, күй — тіл
Бойы өсіп, бұғанасы қатпай жатып-ақ Қазанғаптың маңдайына қойшылық өмір жазылды. Қой соңында өткен он жыл ішінде ол домбыраны жан серігі етіп, сезім-түйсігін күй тілімен сыртқа шығаруға машықтанды. Оң-солын тани бастағанда-ақ өмірін күйге арнауға бел буып, әке-шешесінен рұқсат алады.
Ұстаздар мен кездесулер
- Доңызтау–Аққолқада — Төреш
- Бесқалада — Орынбай, Құрманияз
- Орынборда — Үсен төре
Сапар географиясы
Арал алабы, Үстірт, Маңғыстау, Ақтөбе, Ырғыз, Қостанай, Троицк, Орынбор төңірегі — Қазанғаптың күй қорын молайтқан кеңістік. Ол ел ішіндегі күй сарындарын көкірегіне тоқып, додалы күй сайыстарында шыңдалды.
Нәтиже: Осындай жол оның бойындағы тегеурінді дарынның жарқырай көрінуіне, шабыт тұғырының бекінуіне ықпал етті.
Балжан ару және уәденің құны
Қазанғап қарақалпақ ортасында жүргенінде Балжан есімді қызбен көңіл жарастырып, бас қосуға уәде байласады. Алайда тұрмыстың тауқыметі, қарт әке-шешенің жағдайы себеп болып, Қазанғап уәделі уақытта келе алмай қалады. Кейін тағдыр айдап, Балжан тұрмысқа шығып кеткен соң да ол бара алмайды.
Балжанның сөзі
«Қазанғап аға, тағдырдың бұйрығы осылай болды. Менде жазық жоқ. Сағынышты серік етіп, уәделі мерзімді екі еселеп күтіп-ақ едім. Уәдеңізде тұра алмаған айып-шыныңызға өмір бойы маған күй арнап өтіңіз!»
Қазанғап адалдық пен сұлулықтың айғағындай Балжан аруды өмір бойы күй арқауы, шабыт тұғыры етіп өтті. Оның Балжанға арналған күйлер циклі қазақ күй өнеріндегі ең шуақты, ең нәзік шоғырлардың біріне жатады.
Эпикалық тыныс: күйлердің тарихи және философиялық өрісі
Жалпы, Қазанғап — эпикалық күйші. Оның күйлері қазақтың өткеніне де, бүгініне де, болашағына да терең бойлайды. Халық тарихының алмағайып кезеңдерін ол күй тілімен сөйлетті: бірде көш-қонның қасіретін, бірде саясаттың салқынын, бірде өмірдің мәнін толғады.
Тарихтың жарасы — күйдің өзегі
- «Ноғайлы босқыны»
- 1916 жылғы патша жарлығының қасіреті: «Жұртта қалған», «Окоп»
- Қазан төңкерісінен кейінгі өзгеріс: «Қызыл керуен»
Өмір туралы толғаныс
«Майда қоңыр», «Учитель», «Өтті-ау дүние», «Кекіл» секілді күйлері өмірдің мәні мен сәні, бүгін мен ертеңнің қамы туралы терең ойға жетелейді.
Рухани арна: зар заман сарыны және кертолғау
Қазанғаптың күйшілік болмысына ден қойған кезде, оны ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қазақ халқының рухани әлемінде көрініс берген антиутопиялық ағымның, кертолғау сарынының, «зар заман» тақырыбының аса дарынды өкілдерінің бірі деп тануға болады. Бұл — үміт пен күдік арпалысқан дәуірдің ішкі үні, ал Қазанғап сол үнді домбырамен айқын етіп сөйлеткен тұлға.
Қорытынды ой: Қазанғап күйлері — жеке өнерпаздың мұрасы ғана емес, халықтың тарихи жадын сақтаған көркем шежіре.