Мұхаметжан Тынышбаев
Мұхаметжан Тынышбаев (1879–1937) — қазақтың көрнекті саяси және қоғам қайраткері, Алаш қозғалысының негізін салушылардың бірі, Алаш Орда үкіметінің мүшесі әрі төраға орынбасары, тарихшы-ғалым және қазақтан шыққан тұңғыш теміржол инженері.
Өмірінің бастауы және білім жолы
Ол 1879 жылғы 12 мамырда бұрынғы Жетісу облысы, Лепсі уезі, Мақаншы-Садыр болысында (қазіргі Қабанбай ауданы) дүниеге келді. 1889–1900 жылдары Верный ерлер гимназиясында оқып, үздік тәмамдайды: жыл сайын сыныптан сыныпқа I дәрежелі марапатпен көшіп, үлгілі тәртібі мен жоғары үлгерімі арқылы ұстаздарының ықыласына бөленеді.
Гимназияны бітіргенде педагогикалық кеңестің шешімімен, әсіресе математикадағы жетістігі үшін Алтын медальмен марапатталады. Бұл оның Жетісу әскери губернаторы кеңсесіне тілмаш болып орналасуына да жол ашады.
Алайда білімге құштар жас жоғары оқу орнын таңдады: Император Александр I атындағы Петербург теміржол транспорты институтына түсуге ниет білдіріп, гимназия директоры М.В. Вахрушевтің қолдауымен қазынадан жылына 360 сом стипендия алып, Петербургке аттанады.
1900–1906 жылдары Санкт-Петербургтегі жол қатынасы инженерлерін даярлайтын институтта оқып, мұнда да ерекше қабілетімен көзге түсіп, оқуын үздік бағамен аяқтайды.
Қоғамдық-саяси күреске араласуы
Институттың соңғы курсында жүргенде 1905 жылғы төңкеріс оқиғаларына қатысады. Сол жылы автономистер съезінде «Қазақтар және қоғамдық қозғалыс» тақырыбында баяндама жасап, Министрлер комитетінің атына өтініш жолдайды. Онда қазақтарды басқарудың негізгі принциптері халық мүддесіне сай келмейтінін ғылыми тұрғыдан негіздеуге талпынып, басқаруды әскери жүйеден азаматтық жүйеге көшіруді талап етеді.
Негізгі талап
Қазақ өлкесіндегі басқару тәсілін әскери тәртіптен азаматтық басқаруға көшіру.
Бұл ұстанымның атақты «Қарқаралы петициясындағы» талаптармен үндесуі — ел мүддесін көздеген азаматтардың әр өңірде жүрсе де бір мақсатқа қызмет еткенін аңғартады. Студент шағында-ақ баспасөзде уытты мақалалар жариялап, түрлі жиындарда сөз сөйлейді.
1905 жылғы сөзінен үзінді (мағынасы сақталып, тілдік тұрғыдан өңделді)
«Қазақтардың жер мәселесі — сөзсіз ең маңызды мәселе. Үкіметтің көздегені анық: біріншіден, қазақтарды дербес ұлт ретінде жою және өлкені орыстандыру; екіншіден, қазақтарды қауқарсыз тобырға айналдыру; үшіншіден, ежелгі атақонысынан айыру… Бұл қандай қанқұйлы, зымиян мақсат?!»
1905–1907 жылдары ол Ресей империясының қоғамдық-саяси өміріне белсене араласады. 1907 жылы Жетісу облысынан Ресейдің II Мемлекеттік Думасына депутат болып сайланады. Дума мінберінен қазақ депутаттары Столыпиннің аграрлық саясатын сынап сөз сөйлейді; әсіресе Бақытжан Қаратаевтың баяндамасы үлкен үн қосады.
Алайда 1907 жылғы 3 маусым заңы бойынша «еркіндікшіл» Дума таратылып, қазақтардың Мемлекеттік Думаға өкіл сайлау құқығы шектеледі.
Инженерлік қызметі және 1916 жылғы оқиғаға бағасы
Жоғары оқу орнын бітірген соң Орта Азия өңірінде және Жетісу теміржол құрылыстарында инженер болып қызмет атқарады. 1916 жылғы көтеріліс туралы Түркістан генерал-губернаторына берген түсініктемесінде ол оқиғаны кеңінен талдап, отаршылдық зорлық-зомбылық әрекеттеріне қысқаша шолу жасайды. Бұл — дәлдік пен байыпқа құрылған, тобықтай түйінге сыйған ғылыми мәні зор еңбек ретінде бағаланады.
Ақпан төңкерісіне дейін де өз мамандығы бойынша Жетісу мен Орта Азияда бірнеше жыл үздіксіз еңбек етеді.
1917 жыл: жаңа мүмкіндіктер және Алаш ісі
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін өзге қазақ зиялылары секілді ол да үлкен үміт күтті. Осы кезеңде белсенді қызметке кірісіп, қоғамдық-саяси қайраткер ретінде тез танылады. Көктемде Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің мүшесі әрі Жетісу облысындағы комиссары болып тағайындалады.
1917 жылғы қазан айында Том қаласында өткен Жалпы сібірлік съезге қатысып, Сібір кеңесінің құрамына енгізіледі. Желтоқсанда өткен Жалпықазақтық съезде Алашорда үкіметінің мүшелігіне сайланып, кейін төраға орынбасары ретінде көптеген құқықтық құжаттарға қол қояды.
Алаш құрылысындағы рөлі
- Әлихан Бөкейханов бастаған ұлттық-демократиялық интеллигенциямен бірге жалпыұлттық «Алаш» партиясын құруға атсалысты.
- 1917 жылғы шілдеде Жетісу облысынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылды.
- 1917 жылғы желтоқсанда жарияланған Алаш автономиясы үкіметінің 15 мүшесінің бірі болды; «Алаш автономиясы аумағындағы уақытша жер пайдалану туралы ереженің» жобасын қабылдауға қатысты.
1918 жылы бүкілтүркістандық IV мұсылмандар съезіне қатысып, жарияланған Түркістан («Қоқан») автономиясының премьер-министрі болып сайланады.
Азамат соғысы кезеңі және Кеңес билігі тұсындағы еңбегі
Түркістан автономиясын Кеңес өкіметі күшпен таратқаннан кейін Мұхаметжан Тынышбаев Алашорда қайраткерлерімен бірге сол кезеңде бірінен соң бірі құрылған түрлі үкіметтермен (Уақытша Сібір үкіметі, Уфа директориясы, Колчак үкіметі және т.б.) келіссөз жүргізіп, хат-хабар алмасады. Азамат соғысы жылдарында қызылдарға қарсы күреске араласқанымен, күткен нәтижеге жетпейтінін аңғарған соң 1920 жылдан бастап Кеңес өкіметі жағына өтеді.
«Буржуазиялық маман» ретінде Ташкентте, Қызылордада, Алматыда әр деңгейдегі шаруашылық мекемелерінде еңбек етеді. 1925–1926 жылдары жаңа астана Қызылорда қаласын көріктендіру жүйесінің бас инженері болып, қаланы сумен қамтамасыз ету жолдарын және бірқатар жаңа нысандар салу туралы ұсыныстар енгізеді.
1926 жылдан бастап Тұрар Рысқұловтың қолдауымен Түркістан–Сібір теміржолын (Түрксіб) салу жұмыстарына қатысады.
Сталиндік қуғын-сүргін және қаза
Сталиндік зобалаң кезінде ол 1930 жылғы 3 тамызда тұтқындалып, бес жылға сотталып, Воронежге жер аударылады. Ауыр науқастанып, елге оралғанымен, 1937 жылғы қарашада қайта тұтқындалады. 1938 жылы Ташкент түрмесінде атылды.