ӨТЕҒҰЛҰЛЫ ӨТЕГЕН
Өтеғұлұлы Өтеген батыр (Мүйізді Өтеген) (1699–1773)
Өтеғұлұлы Өтеген батыр (ел ішінде Мүйізді Өтеген атанған) — XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен қазақ батыры. Шыққан тегі — Ұлы жүз Дулат тайпасының Жаныс руы.
Тегі мен тәлім-тәрбиесі
Өтеген батырдың ата-бабалары да елге танылған жауынгерлер болған. Бабасы Сырымбет 1635 жылы Салқам Жәңгір ханның сапында, Самарқан әмірі Жалаңтөспен бірлескен әйгілі шайқаста жоңғардың 50 мың қолына қарсы ұрысқа қатысқан деп айтылады. Әкесі Өтеғұл да талай қанды жорықты бастан кешкен батыр болған, ал анасы Нұрбала — Қордай батырдың немересі.
Кейбір зерттеушілердің дерегіне қарағанда, Өтеген Бұхара медресесінде білім алып, ғұлама ретінде ел ішінде «хазірет» атанған кезеңі де болған. Аңыз-деректерде оның Бұқара, Самарқанд, Кабул, Исфахан, Тегеран, Ыстамбұл сияқты қалаларда болғаны да айтылады.
Ерлік жолы және шайқастар
Өтеген батыр 15 жасынан бастап жоңғарларға қарсы соғысқа қатысып, қазақ елінің оңтүстігі, Жетісу мен Шығыс Қазақстан өңірін жаудан азат етуге елеулі үлес қосты. Түркістан, Ташкент маңындағы кескілескен ұрыстарға және Аңырақай шайқасына қатысқаны айтылады.
Ел аузындағы деректерде ол қалмақтың Бөтхишар, Сабан Тайшық сияқты аты шулы батырларын жекпе-жекте жеңіп, қазақ қолының даңқты қолбасшыларының біріне айналғаны баяндалады. Өтеген Төле бидің серігі, Абылай ханның сенімді жақындарының бірі ретінде де аталады.
Өмір жолын кезеңге бөлу
-
Ғұлама кезеңі: Бұхара медресесін бітірген, ел ішінде «хазірет» атанған шағы.
-
Жауға қарсы күрес: «Ақтабан шұбырынды» зардабын әкелген жоңғар басқыншыларына қарсы ерлігімен танылған кезең.
-
Қоныс іздеу миссиясы: 1734 жылғы екінші соққыдан кейін Төле би елге жайлы, малға қолайлы қоныс іздеуге жіберген кезең.
Деректерде Өтеген батырдың замандасы, жауға бірге шапқан тұлғалардың бірі — Райымбек батыр екені де айтылады.
Аңыз, жыр және «қос мүйіз» сипаты
Өтеген батырдың ерлігі аңызға айналып, Күсен, Майкөт, Сүйінбай, Жамбыл, Тілеміс секілді ақындардың жыр-дастандарына арқау болды. Бізге кеңірек жеткен мұралардың бірі — Жамбыл Жабаевтың «Өтеген батыр» дастаны.
Жамбыл Жабаевтың жырында: «Қасара біткен маңдайдан, жан еді қос мүйізді» — деп суреттелуі Өтегеннің ел танымындағы киелі, ерекше болмысын айқындайды.
Өтеген батыр туралы дерек-аңыздарды әдебиетшілер мен зерттеушілер Е. Ысмайылов, Қ. Тұрғанбаев, Н. Смирнова, С. Бегалин еңбектерінде қарастырғаны көрсетіледі.
Ұрпақтары және сақталған мұра
Өтеген батырдың артында атағы ғана емес, үрім-бұтағы да қалды. Деректерде Қосағал, Қосдәулет, Асау, Ылау, Бердіс, Тарпақ, Базарбай, Аюса, Жақұлы, Төке, Тоқтарбай есімді балаларынан тараған ұрпақтары аталады. Атақты Байсерке күйші мен Тілеміс шешеннің Өтеген батырдың ұрпағы екені айтылады. Сондай-ақ Тарпаң атты баласы мен Шаншар атты немересі де ел қорғаған белгілі батырлар ретінде көрсетіледі.
Естелік ретінде сақталған зат
Ел ішіндегі дерек бойынша, Өтеген батыр тұтынған мүліктердің кейбірі сақталған. Соның бірі — Абылай ханның жез тегенесі; ол Өтегенге ханның өз қолынан сыйланған делінеді.
Жерленуі және тарихи жад
Батыр алғашында Іле өзенінің бойына, қазіргі Қапшағай су қоймасы орналасқан өңірге жерленген. Аңызда Райымбек батырдың: «Өлгенде сен су астында қаласың» деген сөзі айтылады. Кейін 1973 жылы Қапшағай су қоймасы салынғанда, Өтеген батырдың бейіті су астында қалу қаупі туғандықтан, ұрпақтары сүйегін алдын ала Қордай ауданына жеткізіп, қайта жерлегені баяндалады.
Қайта жерленген орны кейін Өтеген ауылы деп аталды. Алматы облысындағы бірқатар жер-су атаулары батыр есімімен байланыстырылған.
300 жылдық мерейтой
1999 жылы Өтеген батырдың 300 жылдығы кең көлемде аталып өтті. Осыған орай қабірінің басына кесене тұрғызылып, Жамбыл облысы Қордай ауданының орталығында ескерткіш орнатылды.
Қоғамдық еске алу
Батыр туралы екі телефильм түсіріліп, екі кітап жарық көргені айтылады. Алматы қаласының бір көшесіне және Іле ауданының орталығы болған Энергетический кентіне Өтеген батыр есімі берілген.
Дереккөз
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 7-том.