Толе би Алибекулы
Төле би Әлібекұлы (1663–1756)
Төле би Әлібекұлы — қазақ халқының көрнекті қоғам қайраткері, атақты шешен әрі би. Ол 1663 жылы қазіргі Жамбыл облысы, Шу ауданының Жайсаң жайлауында дүниеге келген. Төле би Дулат руынан тараған.
Ел басқарудағы жолы
Төле би 15 жасынан бастап билік ісіне араласып, әділдігі мен шешендігі арқылы елге танылды. Үш жүздің бас қосқан жиындарында жоғары сот қызметін атқарғаны айтылады.
Негізгі ерекшелігі: дау-дамайды әділ шешуі, сөздің уәжін табуы және ел ішіндегі татулықты сақтау ісіндегі беделі.
Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі қызметі
Сол кезеңде қазақ пен жоңғар билеушілері арасында қақтығыстар жиілеп, соның салдарынан қазақ қоғамы саяси тұрғыдан әлсіреп, бірнеше хандыққа бөлініп кеткен. Төле би қазақ қауымын біріктіру және жоңғар езгісінен азат ету жолында халық жасақтарының ұйымдасуына ықпал етті.
Ол Абылайды бүкіл қазаққа хан етіп сайлау ісіне де елеулі үлес қосқан.
«Жеті жарғы» және мемлекеттік кеңес
Орта жүздің аға биі Қазыбек би және Кіші жүздің биі Әйтеке бимен бірге Төле би Әз Тәуке ханның кеңесшісі болды. Осы кеңестің жұмысы нәтижесінде әдет-ғұрып заңдары жүйеленіп, «Жеті жарғы» қабылданды.
Тәуке хан Түркістанды орталық етіп, қазақ, қарақалпақ, қырғыз және өзбек халықтарынан жауынгерлік күш құрып, жоңғар-ойрат шапқыншылығына қарсы тұруға бағытталған шараларына Төле би де қолдау көрсетті.
Халық жадындағы бейнесі
Халық Төле биді көзі тірісінде «Қарлығаш әулие» деп атаған. Ел аузында оның өмірі мен қызметіне қатысты тарихи аңыздар сақталған. Сондай-ақ Төле бидің есімімен байланысты нақыл сөздер, мақал-мәтелдер және билік кесімдері кең тараған.
Қала құрылысы және дипломатия
Төле би билік еткен кезеңде Шымкент, Түркістан, Ташкент қалаларында ғимараттар салу ісіне де араласқан. Сонымен бірге Ресей мен Ұлы жүз арасындағы қарым-қатынастарды қалыптастыруға және нығайтуға көп еңбек сіңірген.
Мұрасы және ескерткіштері
Төле бидің есімі үш жүздің ірі тарихи оқиғаларымен тығыз байланысты. Оның денесі өзі 12 жыл билеген Ташкент қаласында жерленген, онда Төле биге үлкен ескерткіш орнатылған. Алматыда оның атымен көше аталады, ал Астанада оған арналған ескерткіш бар.