Қазақша рефераттар

Бухгалтерлік есеп

Бухгалтерлік есептің әдіс-тәсілдері: мәні және қолданылуы

Кәсіпорын мүлкінің қандай қалыпта екенін және оның қаншалықты тиімді пайдаланылып отырғанын анықтау үшін бухгалтерлік есеп нақты жүйеге сүйенеді. Осы жүйені құрайтын әдіс-тәсілдер жиынтығы ғылыми таным қағидаларына, соның ішінде диалектикалық тәсілге негізделеді: құбылыстарды қозғалыста, өзгерісте, өзара байланыста қарастыру бухгалтерлік ақпараттың дәлдігі мен толықтығын қамтамасыз етеді.

Әдіс-тәсілдер кездейсоқ немесе жеке адамның ойдан шығарған туындысы болмауы керек. Олар пәннің негізгі мазмұнына сай келіп, сол мазмұнды дәлелді түрде айқындауға қызмет етуі тиіс. Сондықтан бухгалтерлік есептің әрбір әдісі өз мақсатына бағытталып, кәсіпорын қызметінің заңдылығы мен экономикалық негізін ашуға бейімделеді.

Негізгі әдіс-тәсілдер құрамы

Бухгалтерлік есептің негізгі әдіс-тәсілдеріне мыналар жатады:

  • Құжаттау

    Операцияны алғаш тіркеу және дәлелдеу.

  • Түгендеу

    Мүліктің нақты бар-жоғын тексеру.

  • Бағалау

    Барлық көрсеткіштерді ақша өлшемімен көрсету.

  • Калькуляция

    Өнімнің өзіндік құнын анықтау.

  • Счеттар жүйесі

    Операцияларды топтап, жүйелеу.

  • Екі жақты жазу

    Екі өзара байланысты счетта қатар көрсету.

  • Бухгалтерлік баланс

    Мүлік пен қаржыландыру көздерін жүйелі көрсету.

  • Есеп беру (отчет)

    Белгілі кезең нәтижелерін қорытындылау.

Шаруашылық операциясы және құжаттаудың рөлі

Бухгалтерлік есеп кәсіпорында күнделікті жүретін барлық шаруашылық процестерді толық қамтиды. Бұл процестерге кәсіпорынның барлық мүлкі, қорлары және қаржыландыру көздері қатысады. Есеп теориясында мұндай процесс «шаруашылық операциясы» деп аталады.

Құжат дегеніміз не?

Шаруашылық операциясын есепке алудың бастапқы және міндетті шарты — құжат. Құжат — операцияны алғаш рет тіркейтін бухгалтерлік әдіс. Операция тек құжат арқылы ғана есепке алынады: онда операцияның мазмұны толық көрсетіліп, кейінгі есеп-қисаптың негізі ретінде қызмет етеді.

Құжат заң талаптарына сай рәсімделіп, бухгалтерлік есептің дәлелі болуы тиіс. Шаруашылық құбылыстары орындалған сәтінде тіркеледі: мысалы, тауардың табиғи шығыны, есепке жіберілген қателер, түгендеу кезінде анықталған кем шығу және басқа да жағдайлар тиісті құжаттарда көрсетіледі.

Демек, бухгалтерлік құжат — шаруашылық құбылысының жазбаша куәлігі және оның заңдық күші бар дәлелі. Сондықтан құжаттау бухгалтерлік есеп теориясында алғашқы есеп сатысы болып саналады.

Құжаттың реквизиттері және міндетті деректемелер

Құжаттағы көрсеткіштер реквизиттер деп аталады. Операцияның мазмұнына қарай реквизиттер әртүрлі болуы мүмкін, алайда міндетті деректемелер сақталуы тиіс.

  • Құжаттың атауы
  • Жазылған күні мен жылы
  • Операция мазмұны
  • Жауапты тұлғаның қолы

Құжат арқылы кәсіпорын мүлкінің сақталуы тексеріледі, материалдық жауапкершілік нақтыланады және әр операцияның заңдылығы дәлелденеді.

Автоматтандыру жағдайындағы құжаттау

Есеп ақпаратын автоматтандыру барысында алғашқы есеп сатысы көбіне бөлек автоматтандырылған жүйе ретінде қарастырылады. Мұндай жағдайда құжаттың кейбір функцияларын техникалық тасымалдаушылар (магниттік таспа, диск және басқа электрондық құралдар) атқара алады. Дегенмен бухгалтерлік есептің ерекшелігі өзгермейді: операция міндетті түрде тіркелуі және дәлелденуі тиіс.

Ақшалай бағалау және калькуляция

Шаруашылық процестері көпқырлы болғандықтан, құжаттарда әртүрлі өлшемдер қолданылады: заттай, еңбек және басқа көрсеткіштер. Бухгалтерлік есептің маңызды ерекшелігі — барлық көрсеткіштерді бір өлшемге, яғни ақша өлшеміне келтіруі. Осылайша кәсіпорын мүлкінің нақты ақшалай құны анықталады.

Кәсіпорынды тиімді басқару үшін процестердің барысын бақылап, шығындардың нақты көлемін дәл анықтап отыру қажет. Өндіріс процесіне, әдетте, үш негізгі элемент қатысады: адам еңбегі, шикізаттар мен материалдар, сондай-ақ негізгі құралдардың амортизациясы. Бұған қоса әртүрлі қосалқы шығындар да болады.

Калькуляцияның мәні

Бухгалтерлік есеп шығындарды жеке-жеке есептеп қана қоймай, олардың қорытындысын шығарады. Өндірілген өнімнің құнын немесе өзіндік құнын анықтауға арналған әдіс-тәсіл калькуляция деп аталады.

Түгендеу, счеттар жүйесі және екі жақты жазу

Түгендеу (инвентаризация)

Халық шаруашылығы есеп-қисабының маңызды міндеттерінің бірі — кәсіпорын мүлкінің түгелдігін қамтамасыз ету. Осы мақсатта бухгалтерлік есепте түгендеу тәсілі қолданылады: ол мүліктің нақты барын, оның жағдайын, жетіспеушілік пен артықшылықты анықтауға мүмкіндік береді.

Счеттар жүйесі

Кәсіпорында өндірістік қорлар, еңбек ресурстары және қаржыландыру көздері түгел қатысады, ал әрбір операция нәтижесінде оларда өзгеріс болады. Басқару үшін белгілі бір сәтте қанша мүлік бар екенін, қанша кіріс түскенін және қанша шығыс болғанын білу аса маңызды.

Осы өзгерістерді жүйелі есепке алу үшін кәсіпорын мүлкі мен қаржыландыру көздері жеке-жеке топталып көрсетіледі. Шаруашылық операцияларды топтап, бір жүйеге келтіріп есептеуге арналған тәсіл счеттар жүйесі (бухгалтерлік счеттар) деп аталады.

Екі жақты жазу

Операцияларды счеттар жүйесінде тіркеудің негізгі әдісі — екі жақты жазу. Оның мәні: әрбір шаруашылық операциясы өзара байланысты екі бухгалтерлік счетта қатар көрсетіледі. Бұл тәсіл есептің өзара байланысын сақтап, ақпараттың дәлдігін арттырады.

Баланс және есеп беру (отчет)

Бухгалтерлік баланс

Бухгалтерлік баланс — кәсіпорынның мүлкін және оны қалыптастыратын қаржыландыру көздерін өзара байланыста қарастырып, белгілі бір күнге олардың қандай қалыпта және қандай мөлшерде екенін экономикалық топтау арқылы көрсететін қорытындылау әдіс-тәсілі.

Есеп беру (отчет)

Есеп беру — кәсіпорын шаруашылығының белгілі бір кезеңдегі қорытынды нәтижесін көрсететін әдіс-тәсіл. Көп жағдайда қорытынды көрсеткіштер ай сайын жасалады: мысалы, айлық пайда жоспарының орындалуы және басқа да негізгі көрсеткіштер бойынша есептер дайындалады.