Қазақша рефераттар

Ақшаның атқаратын функциясы және мәні

Ақша — маңызды тауар

Ақша — жалпыға бірдей маңызды тауар. Ол тауар айырбасының дамуы нәтижесінде көптеген тауарлардың ішінен бөлініп шықты. Тарихи дамудың әр кезеңінде ақшаның қызметін әртүрлі тауарлар атқарды: мал, тері, жүн және т.б. Кейін біртекті, бөлінетін және ұзақ сақталатын қасиеттері бар металдар кең тарай бастады.

Ақша маңызды тауар болғандықтан, оның бірқатар ерекше белгілері бар:

  • оның тұтыну құны арқылы басқа тауарлардың құны көрінеді;
  • оған жұмсалған нақты еңбек абстрактілі еңбектің жалпыға ортақ формасы ретінде танылады;
  • оның құрамындағы жеке еңбек тікелей қоғамдық еңбек ретінде мойындалады.

Тауар мен ақшаның айырмашылығы олардың тұтыну құнында айқын байқалады. Кез келген тауар белгілі бір қажеттілікті қанағаттандырады: нан — тамаққа, ал пальто — киімге қажеттілікті өтейді. Ақша да тауар болғанымен, оның өзгешелігі — жалпы тұтынушылық құнға ие болуы: ол тікелей барлық тауарлармен айырбастала алады.

Негізгі тұжырым

Ақша — жалпыға бірдей тікелей айырбасталатын, тұтыну құны бар спецификалық тауар және тауар шаруашылығында жалпы балама рөлін атқарады.

Тауардың ішкі қарама-қайшылығы — тұтыну құны мен құндылықтың айырбас үдерісінде көрінуі. Осы себепті тауарлар «тауар» және «ақша» түрінде бөлінеді. Айырбас жүзеге асқанда ғана өндірушінің жеке еңбегі қоғамдық қажетті еңбек ретінде танылып, қоғам тарапынан бағаланады: тауардың ақшаға сатылуы — оның қоғамға қажет екенін білдіреді.

Ақшаның негізгі функциялары

Құн өлшеуші

Тауарлардың құнын өлшеп, баға қоюға мүмкіндік береді.

Айналым құралы

Сату мен сатып алу үдерісінде делдал болып, айырбасты жеңілдетеді.

Қорлану құралы

Болашақтағы сатып алу қабілетін сақтайтын актив ретінде жинақталады.

Ақша — айналым құралы

Ақша айналым құралы ретінде тауарды өткізу кезінде делдалдық қызмет атқарады. Тауардың қолдан-қолға ауысуы барысында ақша үздіксіз қозғалыста болып, тауарды тұтынушыға жеткізу үдерісін қамтамасыз етеді. Сатушы тауарын сатқаннан кейін бірден басқа тауарды сатып алуға міндетті емес — ақша осы уақытша және кеңістіктік алшақтықты «жалғайды».

Ерекшеліктері

  1. Бұл функция көбіне нақты ақша арқылы жүзеге асады.
  2. Тауар-ақша айырбасында делдал рөлін толық құнды ақша (алтын) ғана емес, оның орнын басатын ақша белгілері де атқара алады.

Айналымға қажетті ақша мөлшері сатылған тауарлардың бағасы мен көлеміне байланысты анықталады. Егер ақша массасы тауар массасынан артық болса, ақшаның құнсыздануына әкеліп, инфляция туындайды.

Ақша — құн өлшеуші

Құн өлшеу функциясы тауар өндірісі жағдайынан туындайды: ақша барлық тауарлардың құнын өлшеуге және бағаны анықтауға мүмкіндік береді. Тауардың құны оны өндіруге жұмсалған қоғамдық еңбекпен қалыптасады. Тарихи тұрғыдан бұл функцияны толық құнды ақшалар, әсіресе алтын атқарған.

Құн өлшеу кезінде ақша көбіне ойша пайдаланылады. Бағаны белгілеу үшін тауарды нақты ақшаға айырбастау міндетті емес: еңбек өнімдерін теңестіру ойда жүргізіледі. Сондықтан, «ақша тауарды өлшейді» дегеннен гөрі, «тауар ақша арқылы өлшенеді» деу дәлірек — өйткені екеуі де адам еңбегінің нәтижесі.

Баға масштабы

Бағаны нақтылау үшін баға масштабы қажет: бұл елдің ақша өлшемі ретінде қабылданған және барлық тауар бағаларын өлшеуге қызмет ететін металдың салмақ мөлшері.

Ақшаға «баға қою» мүмкін емес, өйткені баға — тауардың ақшалай көрінісі. Ақша, керісінше, тауар санын және оны сатып алу қабілетін көрсететін құрал ретінде әрекет етеді.

Ақша — қорлану құралы

Қорлану құралы — тауар мен қызметті сатудан кейін сақталатын және болашақта сатып алу қабілетін қамтамасыз ететін актив. Активтерге қозғалмалы және қозғалмайтын мүлік, ақша қаражаттары, құнды қағаздар, ресурстар, негізгі және өндірістік қорлар сияқты экономикалық игіліктер жатады.

Адамдар байлығын әртүрлі түрде сақтай алады: бағалы заттар, үй, акциялар мен облигациялар және т.б. Дегенмен ақша бұл функцияда ыңғайлы, өйткені оған өтімділік тән.

Өтімділік деген не?

Өтімділік — активті төлем құралы ретінде пайдалану мүмкіндігі және активтің номинал құнын жоғалтпай сақталу қабілеті. Ақша анықтамасы бойынша өтімділігі ең жоғары актив саналады.

Мысал: бағалы қағаздардың өтімділігі

Жеке корпорациялардың акциялары мен облигацияларының өтімділігі, әдетте, үкіметтің қысқа мерзімді құнды қағаздарымен салыстырғанда төмен. Олардың бағасы құбылмалы болуы мүмкін және мәміле шығындары да жоғарырақ болады.

Мысал: жылжымайтын мүлік

Үй, пәтер немесе ферма өтімсіз активтерге жақын: нарықтық бағасы айтарлықтай өзгеруі мүмкін, сатып алушыны табуға уақыт кетеді, ал мәміле рәсімдеу шығындары (жарнама, заңгерлік қызмет) жоғары болуы ықтимал.

Дегенмен инфляция жиілеген жағдайда ақша қорлану құралы ретінде тартымдылығын жоғалтады: күн сайын ақшаға сатып алуға болатын тауар көлемі азаяды. Гиперинфляция кезінде адамдар жалақыны ай сайын емес, күнделікті алуға ұмтылады, өйткені ақшаны тезірек тауарға айналдыру тиімдірек болады.

Гиперинфляция

Гиперинфляция — инфляцияның аса жоғары қарқынмен өсуі; жылына бірнеше жүз пайызға дейін жетуі мүмкін. Мұндай жағдайда жергілікті валюта қорлану құралы әрі құн өлшеуші ретінде әлсіреп, адамдар тұрақтырақ шетел валютасына ауысуға бейім болады.

Қорлану тауар өндірісінің үздіксіз дамуы үшін қажет. Тауар өндірісі жағдайында қорлану, әдетте, екі түрде көрінеді:

  • банктердің, кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп-айырысу және депозиттік шоттарындағы ақша қалдықтары түріндегі қоғамдық қор;
  • халықтың банктік салымдары, сондай-ақ облигация сияқты құралдар арқылы қалыптасатын жеке қор.

Кәсіпорын өндірісті кеңейту үшін (жабдық, шикізат, отын сатып алу мақсатында) табысының бір бөлігін ақша түрінде жинақтайды. Жеке тұлғалар да ірі сатып алулар үшін (көлік, үй және т.б.) қаражат жинауға ұмтылады.

Ақша айналымы және ақша жүйесі

Ақшаның шығу тарихы

Ақша ерте заманда пайда болды және тауар өндірісінің дамуына тікелей байланысты. Ғасырлар бойы ақша үнемі өзгеріп отырды, әрі оның қазіргі формасы эволюцияның соңғы сатысы емес.

Ақшаның табиғатын түсіндірудегі маңызды тұжырым — оның тауардан пайда болуы. Айырбас дамуы құн формаларының бірізді өзгеруін туғызды:

  1. Қарапайым (кездейсоқ) форма: ерте кезеңде бір тауар екінші тауардың құнын көрсететін болды.
  2. Толық (өрістетілген) форма: айырбас кеңейіп, әр тауар көптеген басқа тауарларға қарсы қойылды.
  3. Жалпыға ортақ форма: жергілікті базарда айырбаста жиі қолданылатын кейбір тауарлар (тұз, жүн, мал және т.б.) ерекшелене бастады, бірақ жалпы балама рөлі әр кезеңде әртүрлі тауарға ауысып отырды.
  4. Ақшалай форма: айырбаста жалпыға ортақ эквивалент рөлі асыл металдарға — алтын мен күміске бекітілді.

Металдық, қағаз және несие ақшасының эволюциясы

Ақша рөлін әртүрлі тауарлар атқарған кезеңнен кейін адамзат метал ақшаға өтті. Уақыт өте келе металл ақша айналымынан теңге (монета) қалыптасты: бұл — сыртқы пішіні, салмағы бар және заңмен бекітілген металдан жасалған ақша белгісі. Мемлекет монетаның сынамасын, салмағын, түрін және эмиссия тәртібін белгілейді.

Ақша жүйелері: биметаллизм және монометаллизм

  • Биметаллизм: алтын мен күміс заңды төлем құралы болып саналатын жүйе.
  • Монометаллизм: құн өлшемі ретінде бір ғана металл (күміс немесе алтын) қолданылатын жүйе.

Қағаз ақшаның пайда болуы капитализм кезеңінде тауар өндірісінің кеңеюімен және металл ақшаны айналымда пайдаланудың қымбаттауымен байланысты. Қағаз ақша — әдетте ұсақ ақшаға айырбасталмайтын, номиналы бар және мемлекет шығындарын қаржыландыру мақсатында шығаратын ақша белгісі.

Метал ақшадан қағаз ақшаға өтудің себептері

  1. Металл ақшаны өндіру мен айналымда ұстау қымбат әрі ауқымды шаруашылық үшін тиімсіз болды.
  2. Монеталардың тозуы және таратылуы.
  3. Қағаз ақшаны шығару құны төмен және эмиссияны мемлекет реттейді.

Мемлекет қағаз ақшаны қажеттіліктен артық шығарса, ол құнсыздануға әкеледі. Бұл құбылыс инфляция деп аталады. Инфляцияның себептері әртүрлі: әскери және өндірілмеген шығындар, бюджет тапшылығын жабу үшін артық эмиссия, төлем балансының қолайсыздығы, еңбек өнімділігінің төмендеуі және тауар массасының қысқаруы.

Қазіргі экономикада несие ақшалары ерекше орын алады. Олар несие қатынастарының дамуынан туындап, төлем және есеп-айырысу механизмінің негізін құрайды. Несие ақшасының негізгі түрлері: вексель, банкнот, чек, несие картасы.

Вексель

Вексель — белгілі бір мерзімде көрсетілген соманы төлеу міндетін бекітетін борыштық құжат. Ол коммерциялық несиенің дамуымен байланысты қалыптасты. Түрлері: жай және аударым вексель.

Банкнот

Банкнот — орталық банк шығаратын, мемлекет кепілдігі бар ақша белгісі. Вексельден айырмасы: мерзімсіз және эмитенті жеке кәсіпкер емес, орталық банк болады.

Чек

Чек — банкке шоттан белгілі соманы төлеу немесе аудару жөнінде берілетін жазбаша бұйрық. Ол нақты ақша алуға, төлем жасауға және қолма-қолсыз есеп айырысуға қолданылады.

Чектердің негізгі түрлері

  • атаулы чек (таратылуы шектеулі);
  • ордерлі чек (индоссамент арқылы беріледі);
  • ұсынушы чегі (қарапайым тапсыру арқылы беріледі);
  • акцептелген чек (банк кепілдігі бар).

Ақша жүйесі: ұғымы және элементтері

Ақша жүйесі — елдегі ақша айналымын ұйымдастыру мен реттеуді жалпы мемлекеттік заңдар арқылы бекітетін тәртіп. Әрбір мемлекеттің өз ұлттық ақша жүйесі бар. Қазақстан Республикасында ақша жүйесінің құқықтық негізі «ҚР Ұлттық банкі туралы» заң күші бар құжаттармен және реттеуші нормалармен айқындалады.

Ақша жүйесінің негізгі элементтері

  1. Ақша өлшем бірлігі: Қазақстанда 1 теңге (100 тиыннан тұрады).
  2. Ақша белгілерінің түрлері: айналымда металл және қағаз ақша, тиын, банкнот түріндегі белгілер қолданылады.
  3. Эмиссия тәртібі: нақты ақшаны шығару, айналысын ұйымдастыру және айналыстан алып тастау ережелері.
  4. Заңды төлем құралдары: қолма-қол ақша және несие ақшалары.
  5. Валюталық курс: бір ақша бірлігінің басқа валютадағы бағасы.